บทที่ 2

เภสัชวัตถุ

9. สมุนไพรในงานสาธารณสุขมูลฐาน

กระทรวงสาธารณสุขได้ตระหนักถึงความสำคัญของการพัฒนาสมุนไพร  โดยมีการร่างเป็นนโยบายไว้เป็นแผนพัฒนาการสาธารณสุข  ฉบับที่  6  เพื่อให้บุคลากรสาธารณสุขในระดับต่างๆ  รวมถึงหมอพื้นบ้านลแพทย์แผนโบราณ  ได้มีความรู้เรื่องสมุนไพรขั้นพื้นฐานเพื่อให้มีหลักในการศึกษาและเรียนรู้อย่างถูกต้อง  ให้เข้าใจถึงประโยชน์และข้อจำกัดของสมุนไพรต่างๆ  สมุนไพรในงานสาธารณสุขมูลฐานมีดังนี้

 

กระเทียม 

ชื่อท้องถิ่น หอมเทียม (เหนือ), กระเทียม หัวเทียม (ภาคใต้), กระเทียมขาว (อุดรธานี),หอมขาว(อุดรธานี), กระเทียม (กลาง), ปะเซวา (กะเหรี่ยง – แม่ฮ่องสอน)

ลักษณะของพืช  พืชล้มลุก  มีลำต้นใต้ดิน  เรียกว่า  หัว  หัวมีกลีบย่อยหลายกลีบ         ติดกันแน่น  เนื้อสีขาว  มีกลิ่นฉุนเฉพาะ  บางครั้งในหนึ่งหัวมีกลีบเดียว  เรียก  กระเทียมโทน       หัวค่อนข้างกลม  ใบยาวแบน  ปลายแหลม  ภายในกลวง  ดอกรวมกันเป็นกระจุกที่ปลายช่อ  ดอกสีขาวอมเขียม  หรือชมพูอมม่วง  ผลมีขนาดเล็ก

ส่วนที่ใช้เป็นยา หัวใต้ดิน

ช่วงเวลาที่เก็บเป็นยา เก็บในช่วงที่หัวแก่  อายุ  100  วันขึ้นไป

รสและสรรพยาคุณยาไทย รสเผ็ดร้อน  เป็นยาขับลมในลำไส้  แก้กลากเกลื้อน  แก้ไอ     ขับเสมหะ  ช่วยย่อยอาหาร

วิธีใช้   กระเทียมใชเป็นยารักษาอาการดังนี้

1. อาการท้องอืด  ท้องเฟ้อ  และแน่นจุกเสียด  ใช้กลีบปอกเปลือก รับประทานดิบๆ  ครั้งละประมาณ  5 – 7  (หนัก  5  กรัม)  หลังอาหารหรือเวลามีอาการ
2. อาการกลาก  เกลื้อน  ฝานกลีบกระเทียมแล้วนำมาถูกบ่อยๆ หรือตำคั้นเอาน้ำทาบริเวณที่เป็นโดยใช้ไม้เล็กๆ  ขูดบริเวณที่เป็น  พอให้ผิวแดงๆ  ก่อน  แล้วจึงเอากระเทียมทาบ่อยๆ  หรือวันละ  2  ครั้ง  เช้า – เย็น

 

กระวาน 

ชื่อท้องถิ่น  กระวานโพธิสัตว์ , กระวานจันทร์ (กลาง) ,กระวานดำ , กระวานแดง ,  กระวานขาว (กลาง ,  ตะวันออก)

ลักษณะของพืช

ปลูกโดยการแยกหน่อ  ขึ้นในดินแทบทุกชนิด  เจริญได้ดีที่ชุ่มชื้นและเย็น  โดยเฉพาะใต้ร่มเงาไม้ใหญ่  ยังพบได้ในป่าที่มีความชื้นสูงทางภาคใต้ของประเทศไทย  เวลาปลูกจะแยกหน่อออกจากต้นแม่  ถ้ามีลำต้นติดมาให้ตัดเหลือประมาณ  1  คืบ  เพื่อลดการสูญเสียน้ำ นำหน่อไปชำในที่ชุ่มชื้น  หรือจะนำลงปลูกเลยก็ได้  ดูแลความชื้นให้สม่ำเสมอ

กระวานเป็นพืชเศรษฐกิจชนิดหนึ่งที่รัฐบาลให้ความสนใจเพราะกระวานเป็นได้ทั้งเครื่องเทศและสมุนไพร  ลูกกระวานทำรายได้ให้กับประเทศในปี  พ.ศ.  2527  ส่งออกประมาณ  22.1  ตัน  (มูลค่า  7  ล้านบาท)  ส่งไปขายประเทศอังกฤษ  จีนและญี่ปุ่น  แหล่งปลูกอยู่จังหวัดยะลาและจันทบุรี

ส่วนที่ใช้เป็นยา ผลแก่

ช่วงเวลาที่เก็บยา    ตั้งแต่เริ่มปลูกจนมีอายุ  4 – 5  ปี  จึงจะเริ่มเก็บผลได้  ผลแก้เก็บในช่วงเดือนสิงหาคม – เดือนมีนาคม

รสและสรรพคุณยาไทย   รสเผ็ดร้อน  กลิ่นหอม  เป็นยาขับลมและเสมหะ

วิธีใช้ 1. ผลกระวานแก้อาการท้องอืด  ท้องเฟ้อ  และแน่นจุกเสียด  โดยเอาผลแก่จัดตากแห้งและบดเป็นผงรับประทานครั้งละ  1  ช้อนครึ่ง  –  3  ช้อนชา (หนัก  1  –  2  กรัม)  ชงกับน้ำอุ่น

1. ผลกระวานยังใช้ผสมกับยาถ่าย เช่น มะขามแขก เพื่อบรรเทาอาการไซ้ท้อง

 

กระเจี๊ยบแดง 

ชื่อท้องถิ่น กระเจี๊ยบ , กระเจี๊ยบเปรี้ยว (ภาคกลาง) , ผักเก็งเค้ง , ส้มเก็งเค็ง (ภาคเหนือ) , ส้มตะเลงเคลง (ตาก) , ส้มปู (เงี้ยว – แม่ฮ่องสอน)

ลักษณะของพืช

กระเจี๊ยบเป็นไม้พุ่มขนาดเล็ก  สูงราว  3 – 6  ศอก  ลำต้นและกิ่งก้านมีสีม่วงแดง  ใบมีหลายแบบขอบใบเรียบ  บางครั้งมีหยักเว้า  3  หยัก  ดอกสีชมพู  ตรงกลางจะมีสีเข้มกว่าส่วนนอกของกลีบ  เมื่อกลีบดอกร่วงโรยไป  กลีบรองดอกและกลีบเลี้ยงจะเจริญขึ้น  มีสีม่วงแดงเข้มหุ้มเมล็ดไว้ภายใน

ส่วนที่ใช้เป็นยา  กลีบเลี้ยงและกลีบรองดอก

ช่วงเวลาที่เก็บยา  ตั้งแต่เริ่มปลูกจนถึงช่วงเก็บเกี่ยวใช้เวลา  4 – 4  เดือนครึ่ง

รสและสรรพคุณยาไทย  กลีบรองดอก  กลับเลี้ยงและใบ  มีรสเปรี้ยว  ใช้เป็นยากัดเสมหะ

วิธีใช้   ใช้เป็นยารักษาอาการขัดเบา  โดยนำเอากลีบเลี้ยง  หรือกลีบรองดอกสีม่วงแดง  ตากแห้งและบดเป็นผง  ใช้ครั้งละ  1  ช้อนชา (หนัก  3  กรัม) ชงกับน้ำเดือด  1  ถ้วย (250  มิลลิลิตร)  ดื่มเฉพาะน้ำสีแดงใส  ดื่มวันละ  3  ครั้ง  ติดต่อกันทุกวันจนกว่าอาการขัดเบาจะหายไป

 

กะทือ

ชื่อท้องถิ่น กะทือป่า , กะแวน , แฮวดำ (ภาคเหนือ) , เฮียวแดง (แม่ฮ่องสอน)

ลักษณะของพืช   กะทือเป็นพืชที่พบได้ตามบ้านในชนบท  เป็นพืชล้มลุก  ฤดูแล้งจะลงหัว  เมื่อถึงฤดูฝน  จะงอกใหม่หัวมีขนาดใหญ่  และมีเนื้อในสีเหลืองอ่อน  กลิ่นหอม  ต้นสูง  3 – 6  ศอก  ใบเรียวยาว  ออกตรงข้ามกัน  ดอกเป็นช่อกลม  อัดกันแน่นสีแดง  และแทรกด้วยดอกสีเหลืองเล็กๆ

ส่วนที่ใช้เป็นยา   หัวหรือเหง้าแก่สด

ช่วงเวลาที่เก็บยา   ช่วงฤดูแล้ง

รสและสรรพคุณยาไทย  รสขมและขื่นเล็กน้อย  ขับลม  แก้ปวดมวนแน่นท้อง  แก้บิด  บำรุงน้ำนม

วิธีใช้   หัวกะทือเป็นยารักษาอาการท้องอืด  ท้องเฟ้อ  แน่นจุกเสียด  และปวดท้อง  โดยใช้หัวหรือเหง้าสดขนาดเท่าหัวแม่มือ  2  หัว (ประมาณ  20  กรัม)  ย่างไฟพอสุก  ตำกับน้ำปูนใสคั้นเอาน้ำดื่มเวลามีอาการ

 

กระชาย 

ชื่อท้องถิ่น กะแอน , ระแอน (ภาคเหนือ) , ขิงทราย (มหาสารคาม) , ว่านพระอาทิตย์ (กรุงเทพฯ) , จี๊ปู , ชีฟู (ฉาน  –  แม่ฮ่องสอน) , เป๊าซอเร้าะ , เป๊าะสี่ (กะเหรี่ยง – แม่ฮ่องสอน)

ลักษณะของพืช  กระชายเป็นไม้ล้มลุก  สูงราว  1 – 2  ศอก  มีลำต้นใต้ดินเรียกว่า           “ เหง้า ”  รูปทรงกระบอกปลายแหลมจำนวนมาก  รวมติดอยู่เป็นกระจุก  เนื้อในสีเหลือง มีกลิ่นหอมเฉพาะ  เนื้อในละเอียดกาบใบสีแดงเรื่อ  ใบใหญ่ยาวรีปลายแหลม  ดอกเป็นช่อ  สีขาวอมชมพู

ส่วนที่ใช้เป็นยา  เหง้าใต้ดิน

รสและสรรพคุณยาไทย  รสเผ็ดร้อนขม  แก้ปวดมวนในท้อง  แก้ท้องอืดเฟ้อและบำรุงกำลัง

วิธีใช้  เหง้ากระชายรักษาอาการท้องอืด  ท้องเฟ้อ  จุกเสียด  โดยนำเหง้าและรากประมาณครึ่งกำมือ (สดหนัก  5 – 10  กรัม  แห้งหนัก  3 – 5  กรัม) ต้มเอาน้ำดื่มเวลา มีอาการ  หรือปรุงเป็นอาหารรับประทาน

 

กะเพรา 

ชื่อท้องถิ่น กะเพราขาว , กะเพราแดง (กลาง) , กอมก้อ (เหนือ)

ลักษณะของพืช  เป็นไม้ล้มลุกขนาดเล็ก  โคนต้นที่แก่เป็นไม้ที่เนื้อแข็ง  ลำต้นและใบมีขนอ่อน  ใยมีกลิ่นหอมฉุนรูปร่างรี  ปลายใบและโคนใบแหลมหรือมนเล็กน้อย  ขอบใบหยัก  ดอกออกเป็นช่อ  ดอกย่อยออกรอบแกนกลางเป็นชั้นๆ  กะเพราปลูกเป็นพืชสวนครัวมีอยู่ทั่วไป  มีกะเพราขาวและกะเพราแดง  กะเพราะขาวมีส่วนต่างๆเป็นสีเขียว  ส่วนกะเพราแดงจะมีส่วนต่างๆเป็นสีเขียวอมม่วงแดง

ส่วนที่ใช้เป็นยา  ใบสดหรือแห้ง

ช่วงเวลาที่เก็บยา  เก็บใบสมบูรณ์เต็มที่  ไม่แก่หรืออ่อนจนเกินไป

รสและสรรพคุณยาไทย  รสเผ็ดร้อน  เป็นยาตั้งธาตุ  แก้ปวดท้อง  ท้องขึ้น  จุกเสียดในท้อง  ใช้แต่งกลิ่นแต่งรสได้

วิธีใช้ ใบกะเพราแก้อาการท้องอืด  ท้องเฟ้อ  แน่นจุกเสียดและปวดท้อง  โดยใช้ใบและยอดกะเพรา  1  กำมือ (ถ้าสดหนัก  25  กรัม  แห้งหนัก  4  กรัม)  ต้มเอาน้ำดื่มเหมาะสำหรับเด็กท้องอืด  หรือนำมาปรุงเป็นอาหารรับประทานแก้ท้องอืดก็ได้  จำนวนยาและวิธีใช้แบบเดียวกันนี้  ใช้แก้อาการคลื่นไส้อาเจียนที่เกิดจากธาตุไม่ปกติได้

 

กล้วยน้ำว้า 

ชื่อท้องถิ่น กล้วยใต้ (ภาคเหนือ)

ลักษณะของพืช  พืชล้มลุก  ลำต้นสูง  ลำต้นที่อยู่เหนือดินรูปร่างกลม  มีกาบใบหุ้มซ้อนกัน  ใบสีเขียวขนาดใหญ่  ก้านใบยาวและเห็นได้ชัดเจน  ดอกออกที่ปลายเป็นช่อ  ลักษณะห้อยลงยาว  1 – 2  ศอก  เรียกว่า  ปลี  มีดอกย่อยออกเป็นแผง  ผลจะติดกันเป็นแผงเรียกว่า  หวี  ซ้อนกันหลายหวีเรียกว่า  เครือ

ส่วนที่ใช้เป็นยา  ลูกดิบ  หรือ  ลูกห่าม

ช่วงเวลาที่เก็บเป็นยา เก็บลูกกล้วยช่วงเปลือกยังเป็นสีเขียว  ต้นกล้วยจะให้ผลในช่วงอายุ  8 – 12  เดือน

รสและสรรพคุณยาไทย   ลูกดิบ  รสฝาด  ฤทธิ์ฝาดสมาน

วิธีใช้ กล้วยดิบรักษาอาการท้องเสียที่ไม่รุนแรง  โดยใช้กล้วยน้ำว้าห่ามรับประทานครั้งละครึ่งผลถึงหนึ่งผล  หรือใช้กล้วยน้ำว้าดิบฝานเป็นแว่นตากแดดให้แห้ง  บดเป็นผง  ชงน้ำดื่มครั้งละครึ่งผลถึงหนึ่งผลหรือบดเป็นผง  ปั้นเป็นยาลูกกลอนรับประทานครั้งละ  4  เม็ด  วันละ  4  ครั้ง  ก่อนอาหารและก่อนนอนรับประทานแล้วแล้วอาจมีอาการท้องอืดเฟ้อ  ป้องกันได้โดยใช้ร่วมกับยาขับลม  เช่น  น้ำขิง  พริกไทย  เป็นต้น

 

กานพลู 

ชื่อท้องถิ่น จันจี่ (ภาคเหนือ)

ลักษณะของพืช  กานพลูเป็นไม้ยืนต้นขนาดกลาง ใบหนาเป็นมัน ถ้าเอาใบส่องแดดดู       จะเห็นจุดน้ำมันอยู่ทั่วไปออกดอกเป็นช่อขนาดเล็ก  ดอกสีแดงอมชมพู

ส่วนที่ใช้เป็นยา  ดอกกานพลูแห้งที่ยังมิได้สกัดเอาน้ำมันออก  และมีกลิ่นหอมจัด

ช่วงเวลาที่เก็บเป็นยา เก็บดอกตูมช่วงที่เปลี่ยนจากสีเขียวเป็นสีแดง  ช่วงเดือนมิถุนายนจนถึงเดือนกุมภาพันธ์

รสและสรรพคุณยาไทย  รสเผ็ดร้อน  กลิ่นหอม  ช่วยขับลม

วิธีใช้ 1. ดอกแห้งของกานพลูรักษาอาการท้องอืด  ท้องเฟ้อ  และแน่นจุกเสียด โดยใช้ดอกแห้ง  5 – 8  ดอก (0.12 – 0.6 กรัม)  ต้มน้ำดื่ม  หรือบดเป็นผง  ชงเป็นน้ำชาดื่ม

1. ดอกกานพลูยังช่วยป้องกันไม่ให้เด็กอ่อนท้องขึ้น  ท้องเฟ้อได้  โดนใช้ดอกแห้ง    1 – 3  ดอกแช่ไว้ในกระติกน้ำร้อนที่ใช้ชงนมให้เด็กอ่อน

 

ข่า

ชื่อท้องถิ่น ข่าตาแดง  ข่าหยวก (ภาคเหนือ)

ลักษณะของพืช  ข่ามีลำต้นที่อยู่ใต้ดิน  เรียกว่า  “เหง้า”  เหง้ามีข้อและปล้องชัดเจน  เนื้อในสีเหลือง  และมีกลิ่นหอมเฉพาะลำต้นที่อยู่เหนือดินสูงได้ถึง  6  เมตร  ใบสีเขียวออกสลับข้างกัน     รูปร่างรียาว  ปลายแหลม  ดอกออกเป็นช่อที่ยอดดอกย่อยมีขนาดเล็ก  สีขาวนวล  ด้านในของกลีบดอกมีประสีแดงอยู่ด้านหนึ่ง  ผลเปลือกแข็งรูปร่างกลมรี

ส่วนที่ใช้เป็นยา เหง้าแก่  สด  หรือแห้ง

ช่วงเวลาที่เก็บเป็นยา ช่วงเวลาที่เหง้าแก่

รสและสรรพคุณยาไทย   เหง้าข่า  รสเผ็ดปร่า  ขับลมแก้บวมฟกซ้ำ

วิธีใช้ เหง้าข่าใช้เป็นยารักษาโรคดังนี้

1. อาการท้องอืด  ท้องเฟ้อ  และแน่นจุกเสียด  ทำได้โดยใช้เหง้าแก่สดหรือแห้ง  ขยาดเท่าหัวแม่มือ (สดหนัก  5  กรัม  แห้งหนัก  2  กรัม)  ต้มน้ำดื่ม
2. โรคกลากเกลื้อน  เอาหัวข่าแก่ๆล้างให้สะอาด  ฝานเป็นแว่นบางๆ  หรือทุบให้แตกนำไปแช่เหล้าขาวทิ้งไว้  1  คืน  ทำความสะอาดบริเวณที่เป็นและใช้ไม้บางๆ  ขูดให้เป็นผิวสีแดงๆ  และใช้น้ำยาที่ได้มาทาบริเวณที่เป็น  ทา  2  ครั้ง  เช้า  –  เย็นทุกวัน  จนกว่าจะหายาก

 

ขิง 

ชื่อท้องถิ่น ขิงเผือก (เชียงใหม่) , ขิงแคลง , ขิงแดง (จันทบุรี) , สะเอ (กะเหรี่ยง – แม่ฮ่องสอน)

ลักษณะของพืช  ขิงเป็นพืชล้มลุกมีแง่งใต้ดิน  แง่งจะแตกแขนงคล้ายนิ้วมือ  เนื้อในสีเหลืองแกมเขียว  ลำต้นที่อยู่เหนือต้นงอกจากแง่งตั้งตรงยาวราว  2 – 3  ศอก  ใบสีเขียว  เรียวแคบ  ปลายใบแหลม  ดอกเป็นช่องขนากเล็กก้านดอกสั้น  ดอกสีเหลืองและจะบานจากโคนไปหาส่วนปลาย

ส่วนที่ใช้เป็นยา  เหง้าแก่สด

ช่วงเวลาที่เป็นยา   เก็บเกี่ยวในช่วงอายุ  11 – 12  เดือน

รสและสรรพคุณยาไทย  รสหวานเผ็ดร้อน  แก้ลมจุกเสียด  แก้เสมหะ  บำรุงธาตุ          แก้คลื่นเหียนอาเจียน

วิธีใช้   เหง้าขิงใช้เป็นยารักษาอาการต่างๆ  ดังนี้

1. อาการท้องอืดท้องเฟ้อ  แน่นจุกเสียด  และอาการคลื่นไส้อาเจียน เนื่องจากธาตุไม่ปกติ เมารถ เมาเรือ โดยใช้เหง้าแก่สดขยาดเท่าหัวแม่มืด (ประมาณ 5  กรัม) ทุบให้แตก  ต้มเอาน้ำดื่ม
2. อาการไอ  มีเสมหะ  ฝนกับน้ำมะนาว  รหือใช้เหง้าสดตำผสมน้ำเล็กน้อย  คั้นเอาน้ำและแทรกเกลือเล็กน้อย  ใช้กวาดคอหรือจิบบ่อยๆ

 

ขลู่ 

ชื่อท้องถิ่น หนวดงิ้ว , หนาดงัว , หนาดวัว (อุดรธานี) , ขี้ป้าน (แม่ฮ่องสอน) , คลู (ใต้)

ลักษณะของพืช  ขลู่เป็นไม้พุ่มขนาดเล็ก  ยอดและใบสีเขียวอ่อน  ใยกลมมน ปลายใบหยัก  ดอกออกเป็นช่อประกอบด้วยดิกเล็กๆ  สีขาวอมม่วง

ส่วนที่ใช้เป็นยา   ใช้ทั้งห้า  ทั้งสดและแห้ง (นิยมใช้เฉพาะใบ)

รสและสรรพคุณยาไทย   สรรพคุณขับปัสสาวะ  แก้ปัสสาวะพิการ

วิธีใช้    ใช้เป็นยาแก้อาการขัดเบา  วันละ  1  กำมือ (สดหนัก  40 – 50  กรัม  แห้งหนัก  15 – 20  กรัม)  หั่นเป็นชิ้นๆ  ต้มกับน้ำดื่ม  วันละ  3  ครั้ง  ก่อนอาหารครั้งละ  1  ถ้วยชา (หรือ  75 มิลลิลิตร)

 

ขมิ้น 

ชื่อท้องถิ่น ขมิ้น (ทั่วไป) , ขมิ้นแกง , ขมิ้นหยวก , ขมิ้นหัว (เชียงใหม่) ขี้มิ้น , หมิ้น (ภาคใต้) , ตายอ (กะเหรี่ยง – กำแพงเพรช) , ละยอ (กะเหรี่ยง – แม่ฮ่องสอน)

ลักษณะของพืช   พืชล้มลุกที่มีเหง้าอยู่ใต้ดิน  เนื้อในของเหง้าขมิ้นสีเหลืองเข้มจน สีแสดจัด  มีกลิ่นหอมเฉพาะตัวใบรูปเรียวยาว  ปลายแหลม  คล้ายใบพุทธรักษา  มีก้านช่อแทงจากเหง้าโดยตรง  ดอกมีสีขาวอมเหลือง  มีกลีบประดับสีเขียวอมชมพู

ส่วนที่ใช้เป็นยา   เหง้าสดและแห้ง

ช่วงเวลาที่เก็บเป็นยา เก็บในช่วงอายุ  9 – 10  เดือน

รสและสรรพคุณยาไทย  รสฝาด กลิ่นหอม แก้โรคผิวหนัง ผื่นคัน ขับลม แก้ท้องร่วง

วิธีใช้ เหง้าขมิ้นใช้เป็นยารักษาอาการดังนี้

1. อาการท้องอืด  ท้องเฟ้อ  แน่นจุกเสียด  และอาหารไม่ย่อย  โดยล้างขมิ้นให้สะอาด (ไม่ต้องปอกเปลือก)  หั่นเป็นชิ้นบางๆ  ตากแดดจัดสัก  1 – 2  วัน  บดให้ละเอียดผสมกับน้ำผึ้งปั้นเป็นเมล็ดขนาดปลายนิ้วก้อย เก็บในขวดสะอาด กินครั้งละ  2 – 3  เม็ด วันละ  3 – 4  ครั้ง  หลังอาหารและก่อนนอน  บางคนกินขมิ้นแล้วท้องเสีย  ให้หยุดยาทันที
2. ฝี  แผลพุพองและแก้อาการแพ้อักเสบ  แมลงสัตว์กัดต่อย  โดยเอาเหง้ายาวประมาณ  2  นิ้ว  ฝนกับน้ำต้มสุกทาบริเวณที่เป็น  วันละ  3  ครั้ง  หรือใช้ผงขมิ้นโรยทาบริเวณที่มีอาการผื่นคันจากแมลงสัตว์กัดต่อยได้

 

ขี้เหล็ก 

ชื่อในท้องถิ่น ขี้เหล็กบ้าน (ลำปาง) , ขี้เหล็กใหญ่ (ภาคกลาง) , ขี้เหล็กหลวง (ภาคเหนือ) , ผักจี้ลี้ (เงี้ยว – แม่ฮ่องสอน) , ยะหา (ปัตตานี) , ขี้เหล็กจิหรี่ (ภาคใต้)

ลักษณะของพืช

ขี้เหล็กเป็นไม้ยืนต้นขนาดกลางใบเป็ยใบประกอบ  ประกอบด้วยใบย่อยประมาณ  10  คู่ใบเรียวปลายใบมนหยักเว้าหาเส้นกลางใบเล็กน้อย  โคนใบกลมสีเขียว ใต้ใบซีดกว่าด้านบนใบ  และมีขนเล็กน้อยดอกเป็นช่อสีเหลือง  ฝักแบนหนา  มีเมล็ดอยู่ข้างใน

ส่วนที่ใช้เป็นยา  ใบอ่อนและดอก

รสและสรรพคุณยาไทย  ดอกตูมและใบอ่อน  รสขม  ช่วยระบายท้อง  ดอกตูมทำให้     นอนหลับ  เจริญอาหาร

วิธีใช้ ขี้เหล็กใช้เป็นยารักษาอาหารท้องผูก  และอาการนอนไม่หลับ  ทำได้ดังนี้

1. อาการท้องผูก  ใช้ใบขี้เหล็ก (ทั้งใยอ่อนและใบแก่) 4 – 5  กำมือ  ต้มเอาน้ำดื่มก่อนอาหารหรือเวลามีอาการ
2. อาการนอนไม่หลับ  กังวลเบื่ออาหาร  ให้ใช้ใบแห้งหนัก  30  กรัม  หรือใช้ใบสดหนัก  50  กรัม  ต้มเอาน้ำรับประทานก่อนนอน  หรือใช้ใบอ่อนทำเป็นยาดองเหล้า (ใส่เหล้าขาวพอท่วมยา  แช่ไว้  7  วัน  คนทุกวันให้  น้ำยาสม่ำเสมอ  กรองกากยาออก จะได้ยาดองเหล้าขี้เหล็ก)  ดื่มครั้งละ  1 – 2  ช้อนชาก่อนนอน

 

คูน 

ชื่อท้องถิ่น ลมแล้ง (ภาคเหนือ) , ลักเกลือ , ลักเคย (ปัตตานี) , ชัยพฤกษ์ , ราชพฤกษ์ (ภาคกลาง) , กุเพยะ (กะเหรี่ยง)

ลักษณะของพืช  คูนเป็นไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงขนาดใหญ่  ใบรูปไข่ปลายแหลม ดอกเป็นช่อระย้าสีเหลือง  และมีกลิ่นหอมอ่อนๆ  ฝักรูปร่างกลมยาว  เวลาอ่อนฝักมีสีเขียวแก่จัดเป็นสีน้ำตาล

ส่วนที่ใช้เป็นยา   เนื้อในฝักแก่

ช่วงเวลาที่เก็บเป็นยา เก็บช่วงฝักแก่  เปลือกเป็นสีน้ำตาลเข้ม

รสและสรรพคุณยาไทย  ราหวานเอียนเล็กน้อย  สรรพคุณเป็นยาระบาย  ทำให้ถ่ายสะดวก  ไม่มวนไม่ไซ้ท้อง

วิธีใช้ เนื้อในฝักคูนแก้อาการท้องผูก  ทำได้โดยเอาเนื้อในฝักแก่ก้อนเท่าหัวแม่มือ (ประมาณ  4  กรัม)  ต้มกับน้ำใส่เกลือเล็กน้อย  ดื่มก่อนนอนหรือตอนเช้าก่อนอาหารเหมาะเป็นยาระบายสำหรับคนที่ท้องผูกเป็นประจำและสตรีมีครรภ์ก็ใช้ฝักคูนเป็นยาระบายได้

 

ชุมเห็ดเทศ 

ชื่อท้องถิ่น ชุดเห็ดใหญ่ (ภาคกลาง) , ขี้คาก , ลับมึนหลวง , หมากกะลิงเทศ          (ภาคเหนือ) , ส้มเห็ด (เชียงราย) , จุมเห็ด (มหาสารคาม) , ตะลีพอ (กะเหรี่ยง – แม่ฮ่องสอน)

ลักษณะของพืช  ชุมเห็ดเทศเป็นไม้พุ่ม  ใบรูปใข่หรือรูปใข่ขอบขนาน  ออกเป็นคู่ตรงข้ามกัน  เรียงตัวเป็นแบบใบประกอบ  ดอกเป็นช่อสีเหลือง  ฝักแบนยาว  มีปีก  4  ปีก เมล็ดในรูปสามเหลี่ยม

ส่วนที่ใช้เป็นยา  ดอกสด , ใบสดหรือแห้ง

ช่วงเวลาที่เก็บเป็นยา เก็บใบชุมเห็ดเทศขนาดกลาง  ไม่แก่หรืออ่อนเกินไป  ต้องเก็บก่อนออกดอก , เก็บดอกสดเป็นยา

รสและสรรพคุณยาไทย  รสเบื่อเอียน  ใบตำทาแก้กลากเกลื้อน  โรคผิวหนัง  ดอกและใบต้มรับประทานแก้อาการท้องผูก

วิธีใช้ ใบและดอกชุมเห็ดเทศใช้เป็นยารักษาโรคและอาการดังนี้

1. ท้องผูก  ใช้ดอกขุมเห็ดเทศสด  2 – 3 ช่อ  ต้มรับประทานกับน้ำพริก  หรือนำใบสดมาล้างให้สะอาดหั่นตากแห้ง  ใช้ต้มหรือชงน้ำดื่ม  ครั้งละ  12  ใบ  หรือใบแห้งบดเป็นผง  ปั้นกับน้ำผึ้งเป็นลูกกลอนขนาดเท่าปลายนิ้วก้อยครั้งละ  3  เม็ด  รับประทานก่อนนอน  หรือเมื่อมีอาการท้องผูก
2. โรคกลาก  ใบชุมเห็ดเทศสด  ขยี้หรือตำในครกให้ละเอียด  เติมน้ำเล็กน้อย  หรือใช้ใบชุมเห็ดเทศกับหัวกระเทียมเท่าๆกัน  ผสมปูนแดงที่กินกับหมากเล็กน้อย  ตำผสมกัน  ทาบริเวณที่เป็นกลาก  โดยเอาไม้ไผ่ขูดผิวให้แดงก่อน  ทาบ่อยๆจนหาย  หายแล้วทาต่ออีก  7  วัน
3. ฝีและแผลพุพอง  ใช้ใบชุมเห็ดเทศและก้านสด  1  กำมือ  ต้มกับน้ำพอท่วมยา  แล้วเคี่ยวให้เหลือ  1  ใน  3  ชะล้างบริเวณที่เป็นวันละ  2  ครั้ง  เช้า  –  เย็น  ถ้าเป็นมาให้ใช้ประมาณ  10  กำมือ  ต้มอาบ

 

ชุมเห็ดไทย 

ชื่อท้องถิ่น ชุมเห็ดนา , ชุมเห็ดเล็ก , ชุมเห็ดควาย (ภาคกลาง) , ลับมืนน้อย          (ภาคเหนือ) , ชุมเห็ดเขาควาย , เล็บมื่นน้อย (ภาคอีสาน) , พรมดาน (สุโขทัย)

ลักษณะของพืช  ชุมเห็ดไทยเป็นไม้พุ่มขนาดเล็ก  แตกแขนงมาก  ใบประกอบด้วย   ใบย่อย  3  ใบ  มีขนาดเล็กรูปกลมมนดอกสีเหลืองขนาดเล็ก  ฝักเล็กแบนยาว  เมล็ดรูปทรงกระบอก

ส่วนที่ใช้เป็นยา  เมล็ดแห้งที่ผ่านการคั่วแล้ว

ช่วงเวลาที่เก็บเป็นยา เก็บช่วงที่ฝักแห้งเป็นสีน้ำตาล

รสและสรรพคุณยาไทย  กลิ่นหอม  เป็นยาระบาย  และขับปัสสาวะ

วิธีใช้ เมล็ดชุมเห็ดไทยใช้เป็นยารักษา

1. อาการท้องผูก  ใช้เมล็ดแห้งคั่ว  2  ช้อนคาว  ถึง  2  ช้อนครึ่ง (จำนวน  10 – 13  กรัม)ต้มหรือชงน้ำร้อนดื่ม  ดื่มแล้วอาจมีอาการง่วงนอน
2. อาการขัดเบา  ช่วยปัสสาวะ  ใช้เมล็ดแห้งคั่ว  วันละ  1 – 3  ช้อนคาว (จำนวน  5 – 15  กรัม)ใส่น้ำ  1  ลิตร  แล้วตั้งไฟต้มให้เหลือ  600  มิลลิลิตร  แบ่งดื่มวันละ  3  ครั้งๆละ  200 มิลลิลิตร  หลังอาหาร

 

ดีปลี 

ชื่อท้องถิ่น ดีปลีเผือก (ภาคใต้) , ประดงข้อ , ปานนุ (ภาคกลาง)

ลักษณะของพืช  ดีปลีไม้เลื้อย  ใบรูปไข่  โคนนมปลายแหลม  เป็นใบเดี่ยว  คล้ายใบย่านางแต่ผิวใบมันกว่าและบางกว่าเล็กน้อย  ดอกไม้เป็นรูปทรงกระลอกปลายมน  เมื่อแก่กลายเป็นผลสีแดง

ส่วนที่ใช้เป็นยา  ผลแก่แห้ง (หมอยารียก ดอกดีปลี)

ช่วงเวลาที่เก็บเป็นยา ช่วงที่ผลแก่จัดแต่ยังไม่สุก  ตากแดดให้แห้ง

รสและสรรพคุณยาไทย   รสเผ็ดร้อนขม  บำรุงธาตุ  ขับลม  แก้จุกเสียด

วิธีใช้ ผลแก่แห้งของดีปลี  ใช้เป็นยารักษาอาการ  ดังนี้

1. อาการท้องอืด  ท้องเฟ้อ  และปวดท้อง  และแก้อาการคลื่นไส้อาเจียน ที่เกิดจากธาตุไม่ปกติโดยใช้ผลแก่แห้ง  1  กำมือ (ประมาณ  10 – 15  ดอก)  ต้มเอาน้ำดื่ม  ถ้าไม่มีดอกใช้เถาต้มแทนได้
2. อาการไอ  และขับเสมหะ  ใช้ผลแก่แห้ง  ประมาณครึ่งผล  ฝนกับน้ำมะนาวแทรกเกลือกวาดคอ  หรือจิบบ่อยๆ

 

ตำลึง 

ชื่อท้องถิ่น ผักแคบ (ภาคเหนือ) , แคเด๊าะ ( กะเหรี่ยง – แม่ฮ่องสอน)

ลักษณะของพืช  ตำลึงเป็นไม้เถามีอายุอยู่ได้หลายปี  เมื่ออายุมากเถาจะใหญ่และแข็ง     เถาสีเขียว  ตามข้อมีมือเกาะใบออกสลับกันเป็นรูปสามเหลี่ยม  ดอกสีขาว  ข้างในมีเกสรสีเหลือง  ผลคล้ายลูกแตงกวา  แต่ขนาดเล็กกว่าผลดิบสีเขียว  และมีลายขาว  เมื่อสุกเต็มที่สีแดงสด  ปลูกเป็นผักขึ้นตามริมรั้วบ้านตามชนบททั่วไป

ส่วนที่ใช้เป็นยา  ใบสด

ช่วงเวลาที่เก็บเป็นยา เก็บใบที่สดและสมบูรณ์

รสและสรรพคุณยาไทย   รสเย็น  ใบสดตำคั้นน้ำแก้พิษแมลงสัตว์กัดต่อยที่ทำให้ปวดแสบร้อนและคัน

วิธีใช้ ใช้เป็นยารักษาอาการแพ้  อักเสบ  แมลงสัตว์กัดต่อย  เช่น  ยุงกัด  ถูกตัวบุ้ง       ใบตำแย  แพ้ละอองข้าว  โดยเอาใบสด  1  กำมือ  ล้างให้สะอาด  ตำให้ละเอียดผสมน้ำเล็กน้อยแล้วคั้นน้ำจากใบเอามาทาบริเวณที่มีอาการ  พอน้ำแห้งแล้วทาซ้ำบ่อยๆ  จนกว่าจะหาย

 

ตะไคร้ 

ชื่อท้องถิ่น จะไคร (ภาคเหนือ) , ไคร (ภาคใต้) , คาหอม (เงี้ยว – แม่ฮ่องสอน) ,       เชิดเกรบ , เหลอะเกรย  (เขมร – สุรินทร์) , ห่อวอตะโป๋ (กะเหรี่ยง – แม่ฮ่องสอน) , หัวสิงไค (เขมร – ปราจีนบุรี)

ลักษณะของพืช   ตะไคร้เป็นพืชที่มีอายุหลายปี  ลำต้นรวมกันเป็นกอ  ใบยาวเรียว      ปลายแหลมสีเขียวออกเทาและมีกลิ่นหอม  ดอกออกเป็นช่อยาว  มีดอกเล็กฝอยจำนวนมาก          ผลมีขนาดเล็ก  ไม่ค่อยติดดอกและผล  ตะไคร้ปลูกง่ายเจริญงอกงามในดินแทบทุกชนิด

ส่วนมี่ใช้เป็นยา  ลำต้นและเหง้าแก่  สดหรือแห้ง

ช่วงเวลาที่เก็บเป็นยา เก็บเหง้าและลำต้นแก่

รสและสรรพคุณยาไทย  รสปร่ากลิ่นหอม  บำรุงไฟธาตุ  แก้โรคทางเดินปัสสาวะ ขับลมในลำไส้  ทำให้เจริญอาหาร  แก้คาว

วิธีใช้ ตะไคร้เป็นยารักษาอาการต่างๆ  ดังนี้

1. อาการท้องอืด  ท้องเฟ้อ  แน่นจุดเสียด  ใช้ลำต้นแก่สดๆ  ทุบพอแหลก  ประมาณ  1  กำมือ (ราว  40 – 60  กรัม)  ต้มเอาน้ำดื่ม  หรือประกอบเป็นอาหาร
2. อาการขัดเบา  ผู้ที่ปัสสาวะขัด  ไม่คล่อง (แต่ต้องไม่มีอาการบวม)  ให้ใช้ต้นแก่สดวันละ  1  กำมือ (สดหนัก  40 – 60  กรัม  แห้งหนัก  20 – 30  กรัม)  ต้มกับน้ำดื่มวันละ  3  ครั้งๆละ  1  ถ้วยชา (75  มิลลิลิตร)  ก่อนอาหาร  หรือใช้เหง้าแก่ที่อยู่ใต้ดิน  ฝานเป็นแว่นบางๆ  คั่วไฟอ่อนๆ พอเหลือง ชงเป็นชาดื่มวันละ 3 ครั้งๆละ 1 ถ้วยชา  พอปัสสาวะสะดวกแล้วจึงหยุดยา

 

เทียนบ้าน 

ชื่อท้องถิ่น เทียนดอก , เทียนไทย , เทียนสวน(ภาคกลาง)

ลักษณะของพืช  เทียนบ้านเป็นพืชล้มลุก  ลำต้นอวบน้ำและมีขนเล็กน้อย ใบเรียวแหลม  ขอบใบเป็นหยักละเอียดดอกมีทั้งเดี่ยวและเป็นดอกรวม  2 – 3  ดอก มีหลายสี ผลรูปรี  มีเมล็ดกลมอยู่ใน  แก่แล้วแตกได้เอง

ส่วนที่ใช้เป็นยา   ใบสา  ดอกสด

ช่วงเวลาที่เก็บเป็นยา เก็บใบขนาดกลางที่สมบูรณ์

รสและสรรพคุณยาไทย   ส่วนใหญ่หมอจีนใช้ใบของเทียนดอกขาว  ตำพอกเล็บขบ  และปวดตามนิ้วมือ  หรือนิ้วเท้าถอนพิษปวดแสบ  ปวดร้อน

วิธีใช้ ใช้ใบสดและดอกสดประมาณ  1  กำมือ  ตำละเอียดและพอก  ทาบริเวณที่เป็นฝีและแผลพุพองวันละ  3  ครั้ง (สีจากน้ำคั้นจะติดอยู่นาน  จึงควรระวังการเปรอะเปื้อนเสื้อผ้าและร่างกายส่วนอื่นๆ)

 

ทองพันชั่ง 

ชื่อท้องถิ่น หญ้ามันไก่ , ทองพันชั่ง (ภาคกลาง)

ลักษณะของพืช  ทองพันชั่งเป็นไม้พุ่มขนาดเล็ก ลำต้นมักเป็นสี่เหลี่ยม ใบรียาว ปลายแหลม  ท้ายแหลม  ดอกออกเป็นช่อสีขาว  พบเป็นไม้ประดับทั่วไป

ส่วนที่ใช้เป็นยา  ใบสดหรือราก (สดหรือแห้ง)

ช่วงเวลาที่เก็บเป็นยา ใบเก็บช่วงที่สมบูรณ์เต็มที่

รสและสรรพคุณยาไทย ใบสดเบื่อเมา เป็นยาเย็นดับพิษไข้ รากป่นละเอียดแช่เหล้า 7 วัน  ทาแก้กลากเกลื้อน  ผื่นคัน

วิธีใช้ ใบสดหรือรากสดหรือแห้งของทองพันชั่ง ใช้รักษากลากเกลื้อน โดยใช้ใบ 5 – 8  ใบ  หรือราก  2 – 3  ราก (จำนวนที่ใช้อาจเพิ่มหรือลดลงได้ตามอาการ)  ตำให้ละเอียด  แช่เหล้าหรือแอลกอฮอล์  7  วัน  นำมาทาบริเวณที่เป็นบ่อยๆจนกว่าจะหาย

 

ทับทิม 

ชื่อท้องถิ่น  พิลา (หนองคาย) , พิลาขาว , มะก่องแก้ว (น่าน) , มะเก๊าะ (ภาคเหนือ)

ส่วนที่ใช้เป็นยา   เปลือกผลแห้ง

ช่วงเวลาที่เก็บเป็นยา เก็บในช่วงที่ผลแก่  ใช้เปลือก  ผลตากแดดให้แห้ง

รสสรรพคุณยาไทย รสฝาด  เป็นยาฝาดสมาน

วิธีใช้ เปลือกทับทิมใช้เป็นยาแก้ท้องเดินและบิด  มีวิธีใช้ดังนี้

1. อาการท้องเดิน  ใช้เปลือกผลแห้งประมาณ  1  ใน  4  ของผล  ฝนกับน้ำฝน  หรือน้ำปูนใสให้ข้นๆ  รับประทานครั้งละ  1 – 2  ช้อนแกง  หรือต้มกับน้ำปูนใส  แล้วดื่มน้ำต้มก็ได้
2. บิด (มีอาการปวดเบ่งและมีมูก  หรืออาจมีเลือดด้วย)  ใช้เปลือกผลแห้งของทับทิม  ครั้งละ  1  กำมือ (3 – 5  กรัม)  ต้มกับน้ำดื่มวันละ  2  ครั้ง  อาจใช้กานพลู  หรืออบเชย  แต่งกลิ่นให้น่าดื่มก็ได้

 

น้อยหน่า 

ชื่อท้องถิ่น  น้อยแน่ (ภาคใต้), มะนอแน่ มะแน่ (ภาคเหนือ), มะออจ้า มะโอจ่า (เงี้ยว ภาคเหนือ), ลาหนัง (ปัตตานี) , หน่อเกล๊าแซ (เงี้ยว-แม่ฮ่องสอน) , หมักเขียบ (ภาคอีสาน)

ลักษณะของพืช  น้อยหน่าเป็นพืชยืนต้น  ใบเดี่ยวติดกับลำต้นใบรูปรี  ปลายแหลมหรือมน  ดอกเล็ก  4  กลีบ  สีเหลืองอมเขียว  กลิ่นหอม  ลูกกลม  มีตุ่มนูนรอบผล  เนื้อสีขาว  รสหวาน  เมล็ดสีดำ

ส่วนที่ใช้เป็นยา   ใบสดและเมล็ด

ช่วงเวลาที่เก็บเป็นยา เก็บใบสดและเมล็ด

รสและสรรพคุณยาไทย   ใบแก้กลากเกลื้อนและฆ่าเหา  ชาวชนบทมักเอาลูกตายมาฝนกับเหล้ารักษาแผล

วิธีใช้ ใบสดและเมล็ดน้อยหน่าใช้ฆ่าเหา  โดยเอาเมล็ดน้อยหน่าประมาณ  10  เมล็ด  หรือใบสดประมาณ  1  กำมือ (15  กรัม)  ตำให้ละเอียด  ผสมกับน้ำมะพร้าว  1 – 2  ช้อนโต๊ะ  ขยี้ให้ทั่วศรีษะแล้วใช้ผ้าคลุมโพกไว้ประมาณครึ่งชั่วโมง  และสระผมให้สะอาด (ระวังอย่าให้เข้าตาจะทำให้แสบตา  ตาอักแสบได้)

 

บอระเพ็ด 

ชื่อท้องถิ่น  เครือเขาฮอ  จุ่งจะลิง (ภาคเหนือ) , เจตมูลพนาม (หนองคาย) , หางหนู (อุบลราชธานี) , ตัวเจตมูลยาน เถาหัวด้วย (สระบุรี) , เจ็ดหมุนย่าน (ภาคใต้)

ลักษณะของพืช   บอระเพ็ดเป็นไม้เลื้อย  มีปุ่มตามลำต้นกระจายทั่วไป  ใบรูปเหมือนใบโพธิ์  ดอกออกเป็นช่อขนาดเล็กมาก  สีเหลืองอมเขียว

ส่วนที่ใช้เป็นยา   เถาหรือลำต้นสด

ช่วงเวลาที่เก็บเป็นยา เก็บเถาแก่

รสและสรรพคุณยาไทย   รสขมจัด  เย็น  มีสรรพคุณ  ระงับความร้อน  แก้ไข้ทุกชนิด  ช่วยเจริญอาหาร

วิธีใช้ ใช้เป็นยารักษาอาการดังนี้

1. อาการไข้  ใช้เถาหรือต้นสด  ครั้งละ  2  คืบ (30 – 40  กรัม)  ตำคั้นเอาน้ำดื่ม  หรือต้มกับน้ำโดยใช้น้ำ  3  ส่วน  ต้มเคี่ยวให้เหลือ  1  ส่วน  ดื่มก่อนอาหารวันละ  2  ครั้ง  เช้า – เย็น  หรือเวลามีอาการ
2. อาการเบื่ออาหาร  เป็นยาช่วยเจริญอาหาร  โดยใช้ขนาดและวิธีการเช่นเดียวกับแก้ไข้

 

บัวบก 

ชื่อท้องถิ่น ผักหนอก (ภาคเหนือ) , ประหนะเอขาเต๊าะ (กะเหรี่ยง – แม่ฮ่องสอน)

ลักษณะของพืช   บัวบกเป็นพืชเลื้อย  สูงขนาด  1  ฝ่ามือ  มีรากงอกออกมาตามข้อของ   ลำต้น  ก้านใบงอกตรงจากดิน  ใบสีเขียว  รูปกลมรีเล็กน้อย  ขอบใบเป็นคลื่น  ดอกสีม่วงแดงเข้ม  ใช้ข้อที่มีรากงอกมาปลูก

ส่วนที่ใช้เป็นยา  ต้นสดและใบสด

ช่วงเวลาที่เก็บเป็นยา เก็บใบที่สมบูรณ์เต็มที่

รสและสรรพคุณยาไทย  กลิ่นหอม  รสขมเล็กน้อย  แก้อ่อนเพลีย  เมื่อยล้า

วิธีใช้ บัวบกใช้รักษาแผลไฟไหม้  น้ำร้อนลวก  โดยเอาบักบกทั้งต้นสด  1  กำมือ  ล้างให้สะอาดและตำให้ละเอียดคั้นน้ำและเอาน้ำทาบริเวณที่เป็นแผลบ่อยๆ  ใช้กากพอกด้วยก็ได้

 

ปลาไหลเผือก 

ชื่อท้องถิ่น แฮพันชั้น ตุงสอ (ภาคเหนือ) , คะนาง ชะนาง (ตราด) , หยิกบ่อถองเอียนด่อน (ภาคอีสาน) ,    ตรึงบาดาล (ปัตตานี) , กรุงบาดาล (สุราษฎร์ธานี) , เพียก (ภาคใต้)

ลักษณะของพืช   ปลาไหลเผือก  เป็นไม้พุ่มขนาดกลาง  ใบเป็นใบประกอบ ใบย่อยแข็ง  เรียวปลายแหลม  ดอกเป็นช่อใหญ่ยาว  สีเหลืองน้ำตาล  ผลสีน้ำตาลรูปไข่

ส่วนที่ใช้เป็นยา   รากแห้ง (รากกลมยาว  เป็นเนื้อไม้ค่อนข้างแข็งสีขาว)

รสและสรรพคุณยาไทย   รสขมจัด  เบื่อเมาเล็กน้อย  รากเป็นยาแก้ไข้  ตัดไข้ทุกชนิด

วิธีใช้ ใช้รากแห้งของปลาไหลเผือกแก้ไข้ได้  โดยใช้ครั้งละ  1  กำมือ (หนัก  8 – 15  กรัม)  ต้มกับน้ำดื่มก่อนอาหารวันละ  2  ครั้ง  เช้าและเย็น  หรือเวลามีอาการ

 

ฝรั่ง

ชื่อท้องถิ่น มะนั่น, มะก้วยกา (ภาคเหนือ), บักสีดา (ภาคเหนือ), ย่าหมู, ยามู (ใต้), มะปุ่น (สุโขทัย, ตาก), มะแกว (แพร่)

ลักษณะของพืช   ไม้ยืนต้นขนาดเล็ก  กิ่งอ่อนเป็นสี่เหลี่ยม  ยอดอ่อนมีขนอ่อนสั้นๆ         ใบเดี่ยวสีเขียว ออกเป็นคู่ตรงกันข้าม รูปใบรี ปลายใบมนหรือมีติ่งแหลม โคนใบมน ออกดอกเป็น    ช่อละ 2 – 3 ดอก ดอกย่อยสีขาวมีเกสตัวผู้มาก เป็นฝอย ผลดิบสีเขียว เมื่อสุกสีเขียวอ่อนปนเหลือง  เนื้อในสีขาว  มีกลิ่นเฉพาะ  มีเมล็ดมาก

ส่วนที่ใช้เป็นยา  ใบแก่สด  หรือลูกอ่อน

ช่วงเวลาที่เก็บเป็นยา เก็บใบในช่วงแก่เต็มที่  หรือลูกขณะยังอ่อน

รสและสรรพคุณยาไทย  รสฝาด  ฤทธิ์ฝาดสมาน  แก้ท้องเสีย

วิธีใช้ ลูกอ่อนและใบแก่ของฝรั่งแก้ท้องเสีย  ท้องเดินได้ผลดีใช้เป็นยาแก้อาหาร ท้องเดินแบบไม่รุนแรงที่ไม่ใช้บิดหรืออหิวาตกโรค  โดยใช้ใบแก่  10 – 15  ใบ  ปิ้งไฟแล้วชงน้ำรับประทาน  หรือใช้ผลอ่อนๆ  1  ผล  ฝนกับน้ำปูนใส  รับประทานเมื่อมีอาการท้องเสีย 

 

ผักบุ้งทะเล 

ชื่อท้องถิ่น ละบูเลาห์ (มลายู – นราธิวาส)

ลักษณะของพืช  ผักบุ้งทะเลไม้เลื้อย  ลำต้นทอดตามดินได้ยาวมาก  ใบรูปหัวใจปลายเว้าเข้าหากัน  เนื้อใบหนาและกรอบน้ำ  หักง่าย  ดอกเหมือนดอกผักบุ้ง  ผลเล็กและกลม

ส่วนที่ใช้เป็นยา  ใบและเถาสด

ช่วงเวลาที่เก็บเป็นยา เก็บใบขนาดกลางที่สมบูรณ์เต็มที่

รสและสรรพคุณยาไทย  ถอนพิษลมเพลมพัด (อาการบวมเปลี่ยนที่เป็นตามอวัยวะ  ทั่วไป)  ทำเป็นยาต้มอาบแก้คันตามผิวหนัง  มีการบันทึกว่า  ยางมีพิษ  รับประทานแล้วเมา  คลื่นไส้วิงเวียน

วิธีใช้ การใช้ผักบุ้งทะเลรักษาอาการแพ้  อักเสบ  แมลงสัตว์กัดต่อย (โดยเฉพาะพิษของแมงกะพรุน)  ทำได้โดยเอาใบและเถา  1  กำมือ  ล้างให้สะอาด  ตำให้ละเอียด  คั้นเอาน้ำทาบริเวณที่บวมแดงบ่อยๆ

 

เพกา 

ชื่อท้องถิ่น มะลิดไม้  ลิดไม้  มะลิ้นไม้ (ภาคเหนือ) , ลิ้นฟ้า (เลย)

ลักษณะของพืช  เพกาเป็นไม้ยืนต้นสูง  มีใบย่อยจำนวนมาก  ใบเป็นรูปไข่ ปลายแหลม  ดอกเป็นช่อสีม่วงแดง ฝักแบนยาวคล้ายดาบ  ภายในมีเมล็ดแบน  มีปีกบางใส

ส่วนที่ใช้เป็นยา  เมล็ด

ช่วงเวลาที่เก็บเป็นยา เก็บช่วงฝักแห้ง

รสและสรรพคุณยาไทย  ไม่มีข้อมูล

วิธีใช้ เมล็ดเพกาเป็นส่วนประกอบอย่างหนึ่งใน  “น้ำจับเลี้ยง”  ของคนจีนที่ดื่มแก้ร้อนใน  และเมล็ดใช้เป็นยาแก้ไอและขับเสมหะ  โดยใช้เมล็ด  ครั้งละ  1/2 – 1  กำมือ (หนัก  1 1/2 – 3  กรัม) ใส่น้ำประมาณ 300 มิลลิลิตร ต้มไฟอ่อนพอเดือดนานประมาณ 1 ชั่วโมง รับประทานวันละ 3  ครั้ง

 

พญายอ 

ชื่อท้องถิ่น ผักมันไก่  ผักลิ้นเขียด (เชียงใหม่) , พญาปล้องดำ (ลำปาง) , เสลดพังพอนตัวเมีย  พญาปล้องทอง (กลาง) , ลิ้นมังกร  โพะโซ่จาง (กะเหรี่ยง)

ลักษณะของพืช  เสลดพังพอนตัวเมีย  เป็นไม้พุ่มแกมเลื้อย  เถาะและใบสีเขียว ไม่มีหนาม  ใบยาวเรียว  ปลายแหลมออกตรงข้ามกันเป็นคู่  ดอกออกช่ออยู่ที่ปลายกิ่ง แต่ละช่อมี  3 – 6  ดอก  กลีบดอกเป็นหลอดปลายแยกสีแดงอมส้ม

ส่วนที่ใช้เป็นยา  ใบ

ช่วงเวลาที่เก็บเป็นยา เก็บใบขนาดกลางที่สมบูรณ์  ไม่แก่หรืออ่อนจนเกินไป

รสและสรรพคุณยาไทย  รสจืด

วิธีใช้ ใบพญายอ  รักษาอาการอักเสบเฉพาะที่ (ปวด  บวม  แดง  ร้อน  แต่ไม่มีไข้)      จากแมลงมีพิษกัดต่อย  เช่น  ตะขาบ  แมงป่อง  ผึ้งต่อย  ต่อ  แตน  เป็นต้น  โดยเอาใบสด         10 – 15  ใบ (มากน้อยตามบริเวณที่เป็น)  ล้างให้สะอาด  ใส่ลงในครกตำยา  ตำให้ละเอียด       เติมเหล้าขาวพอชุ่มยา  ใช้น้ำและกากทาพอกบริเวณที่บวมหรือถูกแมลงสัตว์กัดต่อย

 

พลู 

ชื่อท้องถิ่น เปล้าอ้วน  ซีเก๊ะ (มลายู – นราธิวาส) , พลูจีน (ภาคกลาง)

ลักษณะของพืช  พลูเป็นไม้เลื้อย  มีข้อ  และปล้องชัดเจน  ใบเดี่ยวติดกับลำต้นแบบสลับ  คล้ายใบโพธิ์ปลายใบแหลม  หน้าใบมัน  ดอกออกรวมกันเป็นช่อแน่น

ส่วนที่ใช้เป็นยา  ใบสด

ช่วงเวลาที่เก็บเป็นยา เก็บใบช่วงสมบูรณ์เต็มที่

รสและสรรพคุณยาไทย  รสเผ็ดเป็นยาฆ่าเชื้อโรค  ขับลม  ตามชนบทใช้ตำกับเหล้าทาบริเวณที่เป็นลมพิษ  คนแก่ใช้ทาปูนแดงรับประทานกับหมาก

วิธีใช้  ใบพลู  ใช้เป็นยารักษาอาการแพ้  อักเสบ  แมลงสัตว์กัดต่อย  ได้ผลดี  กับอาการแพ้ลักษณะลมพิษโดยเอาใบ  1 – 2  ใบ  ตำให้ละเอียดผสมกับน้ำเหล้าขาว  ทาบริเวณที่เป็น  ห้ามใช้กับแผลเปิด  จะทำให้แสบมาก

 

ไพล 

ชื่อท้องถิ่น  ปูลอย , ปูเลย (ภาคเหนือ) , ว่านไฟ (ภาคกลาง) , มิ้นสะล่าง (เงี้ยว – แม่ฮ่องสอน)

ลักษณะของพืช ไพลเป็นไม้ลงหัว  มีเหง้าใหญ่  เนื้อสีเหลือง  มีกลิ่นหอม  ใบเรียวยาว  ปลายแหลม  ดอกออกรวมกันเป็นช่อ  อยู่บนก้านช่อดอกที่แทงจากเหง้า

ส่วนที่ใช้เป็นยา  เหง้าแก่จัด

ช่วงเวลาที่เก็บเป็นยา เก็บเหง้าแก่จัด  หลังจากต้นไพลลงหัวแล้ว

รสและสรรพคุณยาไทย  สรรพคุณ  แก้ฟกบวม  เคล็ดยอก  ขับลม  ท้องเดินและ  ช่วยขับระดู  ประจำเดือนสตรี  นิยมใช้เป็นยาหลังคลอดบุตร

วิธีใช้ เหง้าไพล  ใช้เป็นยารักษาอาการเคล็ดขัดยอก  ฟกซ้ำ  โดยใช้เหง้าประมาณ         1  เหง้า  ตำแล้วคั้นเอาน้ำทาถูนวดบริเวณที่มีอาการ  หรือตำให้ละเอียดผสมเกลือเล็กน้อย        คลุกเคล้ากัน  นำมาห่อเป็นลูกประคบอังไอน้ำให้ความร้อน  ประคบบริเวณปวดเมื่อยและฟกซ้ำ      เช้า – เย็น  จนกว่าจะหาย  หรือทำเป็นน้ำมันไพลไว้ใช้ก็ได้

 

ฟักทอง 

ชื่อท้องถิ่น  น้ำเต้า (ภาคใต้) , มะฟักแก้ว (ภาคเหนือ) , มะน้ำแก้ว (เลย) , หมักอื้อ (เลย – ปราจีนบุรี), หมากอี (ภาคอีสาน)

ลักษณะของพืช  พืชล้มลุกที่มีเถายาวเลื้อยไปตามดิน  มีหนาวยาวที่ข้อ  ใบสีเขียวมีหยัก  5  หยัก  ผิวใบจับดูจะรู้สึกสาก  ดอกสีเหลือง  รูปกระดิ่ง  ผลมีขนาดใหญ่  ลักษณะกลมแบน ผิวขรุขระเป็นพู  เนื้อในสีเหลืองจนถึงเหลืองอมส้มและเหลืองอมเขียว  เมล็ดรูปไข่แบบจำนวนมาก

ส่วนที่ใช้เป็นยา  เมล็ดฟักทองแก่

รสและสรรพคุณยาไทย  รสมัน  ไม่มีระบุในสรรพคุณยาไทย  แต่ยาจีนใช้เป็นยาถ่ายพยาธิ

วิธีใช้ ใช้เมล็ดฟักทองถ่ายพยาธิลำไส้  เหมาะกับการถ่ายพยาธิตัวตืดโดยใช้เมล็ดฟังทองประมาณ  60  กรัม  ทุบให้แตกผสมกับน้ำตาลและนม  หรือน้ำตาลที่เติมลงไปจนได้ปริมาณ  500  มิลลิลิตร  แบ่งรับประทาน  3  ครั้ง  ห่างกันทุกๆ  2  ชั่วโมง  หลังจากให้ยาแล้วประมาณ  2       ชั่วโมง  ก็ให้รับประทานน้ำมันละหุ่งระบายตาม

 

ฟ้าทลายโจร 

ชื่อท้องถิ่น  ฟ้าทลายโจร  น้ำลายพังพอน (กรุงเทพฯ) , หญ้ากันงู (สงขลา) ,ฟ้าสาง (พนัสนิคม) , เขยตายยายคลุม (โพธาราม) , สามสิบดี (ร้อยเอ็ด) , เมฆทลาย (ยะลา) , ฟ้าสะท้าน (พัทลุง)

ลักษณะของพืช  ฟ้าทลายโจรเป็นพืชล้มลุก  สูง  1 – 2  ศอก  ลำต้นสี่เหลี่ยม แตกกิ่งเล็กด้านข้างจำนวนมากใบสีเขียว  ตัวใบรียาว  ปลายแหลม  ดอกขนาดเล็ก  สีขาว  มีขอบกระสีม่วงแดง  ฝักคล้ายฝักต้อยติ่ง  เมล็ดในสีน้ำตาลอ่อน

ส่วนที่ใช้เป็นยา   ใบ

ช่วงเวลาที่เก็บเป็นยา เก็บในช่วงเริ่มออกดอก  ใช้เวลาปลูกประมาณ  3  เดือน

รสและสรรพคุณยาไทย  รสขม

วิธีใช้ ใบฟ้าทลายโจรใช้รักษาอาการท้องเสียและอาการเจ็บคอ  มีวิธีใช้  3  วิธีดังนี้คือ

1. ยาต้ม ใช้ใบฟ้าทลายโจรสด  1 – 3  กำมือ (แก้อาการเจ็บคอ  ใช้เพียง 1  กำมือ)  ต้มกับน้ำนาน  10 – 15  นาที  ดื่มก่อนอาหารวันละ  3  ครั้ง  หรือเวลามีอาการ  ยาต้มฟ้าทลายโจรมีรสขมมาก
2. ยาลูกกลอน  นำใบฟ้าทลายโจรสด  ล้างให้สะอาด  ผึ่งลมให้แห้ง (ควรผึ่งในร่มที่มีอากาศโปร่งห้ามตากแดด)  บดเป็นผงให้ละเอียด  ปั้นกับน้ำผึ้งเป็นเมล็ดยาลูกกลอน  ขนาดเท่าปลายนิ้วก้อย  หรือขนาดเส้นผ่าศูนย์กลางประมาณ  0.8  เซนติเมตร  ผึ่งลมให้แห้ง  เก็บไว้ในขวดแห้งและมิดชิด  รับประทานครั้งละ  3 – 6  เมล็ด  วันละ  3 – 4  ครั้ง ก่อนอาหารและก่อนนอน
3. ยาดองเหล้า  นำใบฟ้าทลายโจรแห้ง  ขยำให้เป็นชิ้นเล็กๆ  ใส่ในขวดแก้วใช้เหล้าโรง  40  ดีกรี  แช่พอให้ท่วมยาเล็กน้อย  ปิดฝาให้แน่น  เขย่าขวด  หรือคนยาวันละ    1  ครั้ง  พอครบ  7  วัน  กรองเอาแต่น้ำเก็บไว้ในขวดที่มิดชิดและสะอาด  รับประทานครั้งละ  1 – 2  ช้อนโต๊ะ (รสขมมาก)  วันละ  3 – 4  ครั้ง  ก่อนอาหาร

 

มะเกลือ 

ชื่อท้องถิ่น มะเกือ มะเกีย (ภาคเหนือ) , เกลือ (ภาคใต้) , หมักเกลือ (ตราด)

ลักษณะของพืช  มะเกลือ  เป็นไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงขนาดใหญ่  ใบรูปไข่รี ปลายแหลม  ดอกเป็นช่อใหญ่ประกอบด้วยดอกเล็ก  สีเหลืองอมเขียว  ผลกลมสีเขียว  แก่กลายเป็นสีดำ  ยางลูกมะเกลือ  ใช้ย้อมผ้าให้เป็นสีดำ

ส่วนที่ใช้เป็นยา  ผลดิบสด (ผลแก่ที่มีสีเขียว  ผลสุกสีเหลือง  หรือผลสีดำห้ามใช้)

ช่วงเวลาที่เก็บเป็นยา ผลดิบสด

รสและสรรพคุณยาไทย  รสเบื่อเมา  สรรพคุณ  ถ่ายพยาธิตัวตืด  และพยาธิไส้เดือนตัวกลม

วิธีใช้ ชาวบ้านรู้จักใช้ลูกมะเกลือพยาธิมานานแล้ว  ผลดิบสดของมะเกลือ (ผลแก่ที่มีสีขาว  ผลสุกสีเหลือง  หรือผลสีดำห้ามใช้)  ได้ผลดีสำหรับพยาธิปากขอ  และพยาธิเส้นด้าย (พยาธิเข็มหมุด)  โดยใช้ผลสดสีเขียวไม่ช้ำไม่ดำจำนวนเท่ากับอายุคนใช้ (1  ปีต่อ  1  ผล)  แต่ไม่เกิน  25  ผล (คนไข้ที่มีอายุเกินกว่า  25  ปี  ก็ใช้เพียง  25  ผล)  นำมาตำโขลกพอแหละแล้วผสมกับหัวกะทิ   คั้นเอาแต่น้ำดื่มให้หมดก่อนรับประทานอาหารเช้า  ถ้า  3  ชั่วโมง  แล้วยังไม่ถ่ายให้ใช้ยาระบาย  เช่น  ดีเกลือ  2  ช้อนโต๊ะ  ละลายน้ำดื่มตามลงไป

 

มะขาม 

ชื่อท้องถิ่น มะขามไทย (กลาง) , ขาม (ใต้) , คะลูบ (นครราชสีมา) , ม่วงโคล้ง (กะเหรี่ยง – กาญจนบุรี) , อำเปียล (เขมร – สุรินทร์)

ลักษณะของพืช  ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่  เปลือกต้นหนาขรุขระ  ใบประกอบด้วยใบย่อยเรียงกัน  10 – 15  คู่  บนก้านกลางใบ  ดอกสีเหลืองส้ม  มีจุดประสีแดง  ออกเป็นช่อ  ฝักมีเปลือกค่อนข้างแข็งแต่บางและเปราะเนื้อในมีทั้งชนิดเปรี้ยวปและชนิดหวาน  เมล็ดแก่สีน้ำตาลไหม้

ส่วนที่เป็นยา เนื้อฝักแก่ , เนื้อเมล็ดตาขามแก่

ช่วงเวลาที่เก็บเป็นยา เก็บช่วงฝักแก่  เปลือกเป็นสีน้ำตาล

รสและสรรพคุณยาไทย   เนื้อฝักแก่  รสเปรี้ยว  เป็นยาระบาย  ขับเสมหะ , เนื้อเมล็ดมะขามรสมัน  ใช้ขับพยาธิ

วิธีใช้ ส่วนต่างๆ  ของมะขามเป็นยารักษา

1. อาการท้องผูก  ใช้มะขามเปียกเปรี้ยว  10 – 20  ฝัก (หนัก  70 – 150  กรัม) จิ้มเกลือรับประทานแล้วดื่มน้ำตามมากๆ  หรือเติมน้ำคั้นใส่เกลือเล็กน้อยดื่มเป็นน้ำมะขาม
2. พยาธิไส้เดือนนำเอาเมล็ดแก่มาคั่วแล้วกะเทาะเปลือกออกเอาเนื้อในเมล็ดแช่น้ำเกลือจนนุ่มรับประทานครั้งละ  20 – 30  เมล็ด
3. อาการไอ  มีเสมหะ  ใช้เนื้อในฝักแก่หรือมะขามเปียกจิ้มเกลือรับประทานพอสมควร

 

มะขามแขก 

ลักษณะของพืช  มะขามเป็นไม้ยืนต้นขนาดเล็กเป็นพุ่มใบคล้ายมะขามไท  แต่ยาวกว่าและปลายใบแหลมกว่าดอกเป็นช่อสีเหลือง  คล้ายถั่วลันเตา  แต่ป้อมและแบนกว่า

ส่วนที่ใช้เป็นยา  ใบแห้งและฝักแห้ง

ช่วงเวลาที่เก็บเป็นยา เริ่มเก็บใบได้ในช่วงอายุ  1  เดือนครึ่ง (หรือก่อนออกดอก)

รสและสรรพคุณยาไทย  ใบและฝักใช้เป็นยาถ่าย  ใบไซ้ท้องมากกว่าฝัก

วิธีใช้ มะขามแขกเป็นยาถ่ายที่ดีใช้รักษาอาการท้องผูก  โดยใช้ใบแห้ง  1 – 2  กำมือ (หนัก  5 – 10  กรัม)  ต้มกับน้ำดื่ม  หรือใช้วิธีบดเป็นผงชงน้ำดื่ม  หรือใช้ฝัก  4 – 5  ฝัก  ต้มกับน้ำดื่ม  บางคนดื่มแล้วเกิดอาการไซ้ท้อง  แก้ไขได้โดยใช้ร่วมกับยาขับลมจำนวนเล็กน้อย (เช่น  กระวาน  กานพลู  เป็นต้น)  มะขามแขกเหมาะกับคนที่ท้องผูกเป็นประจำ  แต่ควรใช้เป็นครั้งคราวง

 

มะคำดีควาย 

ชื่อท้องถิ่น ชะแช  ซะเหบ่เด (กะเหรี่ยง – แม่ฮ่องสอน) , ประคำดีควาย (ภาคกลาง ภาคใต้) , มะชัก ส้มป่อยแถม (ภาคเหนือ)

ลักษณะของพืช  มะคำดีควายเป็นไม้ยืนต้นขนาดใหญ่  ใบใหญ่ติดกับลำต้นแบบสลับ  ประกอบด้วยใบย่อยรูปใบเรียวยาว  หรือขอบใบค่อนข้างขนาดกัน  ปลายและโคนใบแหลม  เนื้อใบ      2  ข้างไม่เท่ากัน  ดอกเล็กสีขาวอมเหลือหรืออมเขียว  ดอกเป็นช่อยาว  ผลค่อนข้างกลมสีส้ม

ส่วนที่ใช้เป็นยา  ผลแก่

ช่วงเวลาที่เก็บเป็นยา เก็บช่วงผลแก่  และตากแดดจนแห้ง

รสและสรรพคุณยาไทย  รสขม  แก้กาฬภายใน  แก้พิษไข้  ดับพิษร้อน  ลูกต้มแล้วเกิดฟอง  สุมหัวเด็ก  แก้หวัด  แก้รังแค  ใช้ซักผ้าและสระผมได้

วิธีใช้ ผลมะคำดีควาย  ใช้รักษาชันตุที่หัวเด็กได้  โดยเอาผลมาประมาณ  5  ผล  แล้วทุบพอแตก  ต้มกับน้ำประมาณ  1  ถ้วย  ทาที่หนังศีรษะ  บริเวณที่เป็นวันละ  2  ครั้ง  เช้า – เย็น     จนกว่าจะหาย (ระวังอย่าให้เข้าตาจะทำให้แสบตา)

 

มะนาว

ชื่อท้องถิ่น ส้มมะนาว , มะลิว (เชียงใหม่)

ลักษณะของพืช  เป็นไม้พุ่ม  หรือไม้ยืนต้นขนาดเล็ก  มีหนามตามต้น  ก้านใบสั้น ตัวใบรูปร่างกลมรี  สีเขียว  ขอบใบหยักเล็กน้อย  ปลายและโคนใบมน  ขยี้ใบดมดู  มีกลิ่นหอม  ดอกเล็กสีขาวอมเหลือง  มีกลิ่นหอมอ่อนๆ  ผลกลมเปลือกบางเรียบ  น้ำมาก  รสเปรี้ยวจัด  เปลือกผลมีน้ำกลิ่นหอม  รสขม

ส่วนที่ใช้เป็นยา  เปลือกและน้ำของลูกมานาว

ช่วงเวลาที่เก็บเป็นยา ช่วงผลสุก

รสและสรรพคุณยาไทย  เปลือกผล  รสขม  ช่วยขับลม  น้ำมะยาวรสเปรี้ยวจัดเป็นยาขับเสมหะ  เมื่อก่อนตามชนบทเมื่อเด็กหกล้มหัวโน  จะใช้น้ำมะนาวผสมกับดินสอพอง  โปะบริเวณที่   หัวโน  จะทำให้เย็นและยุบลง

วิธีใช้ เปลือกมะนาวและน้ำมะนาวใช้เป็นยาได้  โดยมีรายละเอียดการใช้ดังนี้

1. เปลือกมะนาว  รักษาอาการท้องอืด  ท้องเฟ้อ  และแน่นจุกเสียด  ให้นำเอาเปลือกของผลสด  ประมาณครึ่งผล  คลึง  หรือทุบเล็กน้อยพอให้น้ำมันออก  ชงน้ำร้อนดื่มเวลามีอาการ
2. น้ำมะนาว  รักษาอาการไอ  และขับเสมหะ  ใช้ผลสดคั้นน้ำจะได้น้ำมะนาวเข้มข้น  และใส่เกลือเล็กน้อย  จิบบ่อยๆ  หรือจะทำเป็นน้ำมะนาว ใส่เกลือและน้ำตาล  ปรุงให้รสจัดสักหน่อยดื่มบ่อยๆ  ก็ได้

 

มะพร้าว 

ชื่อท้องถิ่น  ดุง (จันทบุรี) , โพล (กาญจนบุรี) , คอล่า (แม่ฮ่องสอน) หมากอุ๋น  หมากอูน (ทั่วไป)

ลักษณะของพืช  มะพร้าว  เป็นไม้ยืนต้นสูงถึง  20 – 30  เมตร  ใบออกเรียงซ้อนกันเป็นกระจุกอยู่ที่ยอดใบ  เป็นใบประกอบรูปขนนก  ก้านใบยาว  ใบยาวแคบ  หนา  เนื้อเหนียว  สีเขียว  ใบประกอบย่อยแตกจากแกนใหญ่เป็นคู่จำนวนมาก  ดอกออกช่อ  มีสีเหลืออยู่ในระหว่างซอกใบ  ผลมีรูปร่างทรงกลมหรือกลมรี  ผลอ่อนสีเขียว (หรือเหลือง)  ค่อยๆ  เปลี่ยนเป็นสีน้ำตาลเมื่อแก่  เปลือกนอกเรียบ  ชั้นกลางเป็นเส้นใยเนื้อนุ่ม  ถัดไปเนื้อแข็งเรียกว่า กะลา จากนั้นจึงถึงเนื้อนุ่ม สีขาว รสมัน  ข้างในมีน้ำใสรสหวาน  ชอบที่ดินปนทราย  ปลูกได้ทั่วไปปลูกมากทางภาคใต้

ส่วนที่ใช้เป็นยา  น้ำมันมะพร้าว

ช่วงเวลาที่เก็บเป็นยา เก็บในช่วงผลแก่  และนำมาเคี่ยวเป็นน้ำมัน

รสและสรรพคุณยาไทย  รสมัน  ทาแก้ปวดเมื่อยและขัดตามเส้นเอ็น  เจือกับยาที่มีรสฝาด  รักษาบาดแผลได้

วิธีใช้ ใช้น้ำมะพร้าว  มาปรุงเป็นยารักษาแผลไฟไหม้  น้ำร้อนลวก  วิธีใช้ทำได้โดยการนำเอาน้ำมันมะพร้าว  1  ส่วน  ใส่ในภาชนะคนพร้อมๆ  กับเติมปูนใส  1  ส่วน  โดยเติมทีละส่วนพร้อมกับคนไปด้วยคนจนเข้ากันดี  แล้วใช้ทาที่แผลบ่อยๆ

 

มะแว้งเครือ 

ชื่อท้องถิ่น มะแว้งเถา (กรุงเทพฯ) แคว้งเคีย (ตาก)

ลักษณะของพืช  มะแว้งเครือ  เป็นไม้เลื้อยหรือไม่พุ่ม  มีหนาตามส่วนต่างๆ  ใบรูปกลมรี  ขอบใบหยักเว้า  2 – 5 หยัก  ผิวใบอาจเรียบหรือมีหนามเล็กๆ  ตามเส้นกลางใบ ดอกออกเป็นช่อ  คล้ายดอกมะเขือ มีสีม่วง เกสรสีเหลือง ผลกลม ตอนดิบสีเขียวมีลายเล็กน้อย สุกเปลี่ยนเป็นสีแดงสด

ส่วนที่ใช้เป็นยา  ผลแก่สด

ช่วงเวลาที่เก็บเป็นยา ผลสุก

รสและสรรพคุณยาไทย  รสขม  เป็นยากัดเสมหะ

วิธีใช้ ใช้รักษาอาการไอและขับเสมหะ นำเอาผลแก่สด 5 – 10  ผล  โขลกพอแหลก     คั้นเอาแต่น้ำ ใส่เกลือรับประทานบ่อยๆ หรือใช้ผลสดเคี้ยวแล้วกลืนทั้งน้ำและเนื้อจนกว่าอาการ

จะดีขึ้น

 

มะแว้งต้น 

ชื่อท้องถิ่น  มะแว้งขม  มะแว้งดำ (เหนือ) , มะแว้งคม (สุราษฎร์ธานี – สงขลา) , มะแว้ง  แว้งชม (สงขลา  สุราษฎร์ธานี)

ลักษณะของพืช  มะแว้งต้น  เป็นไม้พุ่ม  มีขน  และหนามแหลม  กระจายอยู่ทั่วไป          ใบคล้ายใบมะเขือพวง  ดอกออกเป็นช่อสีม่วงซีด  ผลกลม  เมื่อสุกสีส้ม

ช่วงเวลาที่ใช้เป็นยา ผลแก่สด

รสและสรรพคุณยาไทย   รสขม  เป็นยาสกัดเสมหะ

วิธีใช้ ใช้รักษาอาการไอและขับเสมหะ  นำเอาผลแก่สด  5 – 10  ผล  โขลกพอแหลก      คั้นเอาแต่น้ำใส่เกลือจิบบ่อยๆ  หรือใช้ผลสดเคี้ยวแล้วกลืนทั้งน้ำและเนื้อ  กินบ่อยๆ จนกว่าอาการ   จะดีขึ้น

 

มะหาด 

ชื่อท้องถิ่น หาด (กลาง) , หาดใบใหญ่ (ตรัง) , หาดขนุน (เหนือ) , กาแย  ตาแป ตาแปง (นราธิวาส) ,  ปวกหาด (เชียงใหม่)

ลักษณะของพืช  มะหาด  เป็นไม้ยืนต้นขนาดใหญ่  ใบแก่  มีรูปใบเป็นรูปไข่  หรือขอบขนานรี  ริมใบเรียบ  ดอกเป็นช่อสีเหลือง  ลูกกลม

ส่วนที่ใช้เป็นยา  แก่นต้นมะหาด

ช่วงเวลาที่เก็บเป็นยา ช่วงอายุต้นมะหาด  5  ปีขึ้นไป

รสและสรรพคุณยาไทย  ปวกหาดใช้เป็นยาขับพยาธิตัวตืด  ละลายกับน้ำทาแก้ผื่นคัน

วิธีใช้ ผงปวกหาด  เตรียมได้โดยการเอาแก่นมะหาดมาต้มเคี่ยวด้วยน้ำ  จะมีฟอง  เกิดขึ้นและช้อนฟองขึ้นมาตากแห้ง  จะได้ผงสีเหลือง  วิธีใช้  นำผงปวกหาดมาบดให้ละเอียด  รับประทานกับน้ำสุกเย็น  ครั้งละ  1 – 2  ช้อนชา (ประมาณ  3 – 5  กรัม)  ก่อนอาหารเช้า  หลัวจากรับประทานผงปวกหาดแล้วประมาณ  2  ชั่วโมง  ให้รับประทานดีเกลือหรือยาถ่ายตาม  ใช้ถ่ายพยาธิตัวตืดและพยาธิไส้เดือน

ข้อควรระวัง  ห้ามรับประทานผงปากหาดกับน้ำร้อน  จะทำให้คลื่นไส้  อาเจียนได้

 

มังคุด 

ชื่อท้องถิ่น แมงคุด (ไทย)

ลักษณะของพืช  มังคุดเป็นไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่  ใบใหญ่หนาและแข็ง ดอกเป็นช่อ  แบ่งได้เป็นดอกตัวผู้กับดอกตัวเมีย  ดอกตัวผุ้เป็นสีเหลืองอมแดง  หรือสีม่วง  ส่วนดอกตัวเมียสีชมพูเข้ม

ส่วนที่ใช้เป็นยา  เปลือกผลแห้ง

รสและสรรพคุณยาไทย  รสฝาด  แก้ท้องเสีย  บิด  มูกเลือด  ในชนบททักใช้น้ำต้มเปลือกมังคุดล้างแผล  ช่วยให้แผลหายเร็วๆ

วิธีใช้ มังคุดใช้เป็นยารักษา

1. อาการท้องเสีย  ใช้เปลือกผลตากแห้ง  ต้มกับน้ำปูนใส  หรือฝนน้ำดื่ม
2. บิด (ปวดเบ่ง  มีมูก  และอาจมีเลือดด้วย)  ใช้เปลือกผลแห้งประมาณ  1/2  ผล (4  กรัม)ย่างไฟให้เกรียม  ฝนกับน้ำปูนใสประมาณครึ่งแก้ว  หรือบดเป็นผงละลายน้ำข้าว (น้ำข้าวเช็ด)  หรือน้ำสุกดื่มทุก  2  ชั่วโมง

 

ยอ 

ชื่อท้องถิ่น ยอบ้าน(ภาคกลาง) , มะตาเสือ (ภาคเหนือ)

ลักษณะของพืช  ยอ  เป็นไม้ยืนต้นขนาดเล็ก  ใบใหญ่หนาสีเขียว  ดอกเล็กสีขาวเป็นกระจุก  ผลกลมยาวรีมีตาเป็นปุ่มรอบผล  ลูกอ่อนสีเขียวสด  เปลี่ยนเป็นสีขาวนวลเมื่อสุก  กลิ่นฉุน

ส่วนที่ใช้เป็นยา  ผลดิบ  หรือผลห่ามสด

รสและสรรพคุณยาไทย  รสขมเล็กน้อย  ผลยอแก้อาเจียน  ขับลม  บำรุงธาตุ

วิธีใช้ ตำราแพทย์แผนโบราณกล่าวว่า  ใช้ผลยอหั่นปิ้งไฟพอเหลืองกรอบ  ต้มเอาน้ำเป็นกระสายยาใช้ร่วมกับยาอื่น  แก้คลื่นไส้อาเจียนได้ผล  ในการทดลองพบว่า  ผลยอไม่มีพิษเฉียบพลันและใช้เป็นอาหารจึงใช้เป็นยาแก้อาการคลื่นไส้  อาเจียน  ที่ไม่รุนแรงได้  เลือกเอาผลดิบหรือผลห่ามสด  ฝานเป็นชิ้นบางๆ  ย่างหรือคั่วไฟอ่อนๆ  ให้เหลืองกรอบ  ต้มหรือชงน้ำดื่ม  ใช้ครั้งละ  2  กำมือ (11 – 15  กรัม)  เอาน้ำที่ได่จิบทีละน้อยและบ่อยๆ ครั้ง     จะได้ผลดีกว่าดื่มทีเดียว

 

ย่านาง 

ชื่อท้องถิ่น จอยนาง (เชียงใหม่) , เถาวัลย์เขียว (ภาคกลาง) , เถาหญ้านางหญ้าภคินี (กลาง) ,จ้อยนาง (เชียงใหม่) , วันยอ (สุราษฎร์ธานี)

ลักษณะของพืช  ย่านางเป็นไม้เลื้อย  รูปใบคล้ายรูปไข่  หรือรูปไข่ขอบขนาน ปลายใบเรียว  แหลม  โคนมน  ดอกเป็นช่อขนาดเล็ก  ผลสีเหลืองแดง

ส่วนที่ใช้เป็นยา  รากแห้ง

รสและสรรพคุณยาไทย  รากย่านางแก้ไข้ทุกชนิด

วิธีใช้ รากแห้งใช้แก้ไข้  โดนใช้ครั้งละ  1  กำมือ (หนัก  15  กรัม)  ต้มดื่ม  3  ครั้งก่อนอาหาร

เร่ว

ชื่อท้องถิ่น  มะอี้  หมากอี้(เชียงใหม่) , หมากเน็ง (อีสาน) , มะหมากอี้ผาลา (ฉาน – เชียงใหม่) ,หมากแน่ง (สระบุรี)

ลักษณะของพืช  เร่วเป็นไม้ล้มลุกมีเหง้าใต้ดิน  ใบเรียวปลายแหลม  ดอกออกเป็นช่อสีชมพู  ลูกเป็นสีน้ำตาลค่าอนข้างกลมหรือรูปไข่

ส่วนที่ใช้เป็นยา  เมล็ดใน

ส่วนเวลาที่เก็บเป็นยา เก็บช่วงผลแก่

รสและสรรพคุณยาไทย  รสเผ็ดปร่า  แก้คลื่นเหียนอาเจียน  และขับผายลม

วิธีใช้ เมล็ดในของผลแก่  แก้อาการท้องอืด  ท้องเฟ้อ  และแน่นจุกเสียด บดเป็นผง       กินครั้งละ  3 – 9  ผล (หนัก 1 – 3 กรัม)  วันละ  3  ครั้ง

 

เล็บมือนาง 

ชื่อท้องถิ่น จะมั่ง , จ๊ามั่ง , มะจีมั่ง (ภาคเหนือ) , ไท้หม่อง (กะเหรี่ยงแม่ฮ่องสอน)

ลักษณะของพืช  เล็บมือนางเป็นไม้เลื้อย  เถาแก่เป็นไม้เนื้อแข็ง  ใบรูปรีหรือรูปไข่ ปลายแหลม  โคนใบมนดอกเป็บช่อสีขาว  แล้วค่อยๆเปลี่ยนเป็นสีชมพู  มีกลิ่นหอม  ผลสีน้ำตาลแดงเป็นมัน  มี  5  พู

ส่วนที่ใช้เป็นยา  เมล็ด

ส่วนเวลาที่เก็บเป็นยา เก็บเมล็ดแก่ช่วงที่เป็นสีน้ำตาล

รสและสรรพคุณยาไทย  รสเอียน  เบื่อเล็กน้อย  ใช้พยาธิและตานทราง

วิธีใช้  เมล็ดเล็บมือนาง  ใช้ถ่ายพยาธิไส้เดือน  สำหรับเด็กใช้  2 – 3  เมล็ด (หนัก  5 – 6  กรัม)  ผู้ใหญ่ใช้  5 – 7  เมล็ด (หนัก  10  – 15)  ทุบพอแตก  ต้มเอาน้ำดื่มหรือหั่นทอดกับไข่รับปราทาน

 

ว่านหางจระเข้ 

ชื่อท้องถิ่น ว่านไฟไหม้ (ภาคเหนือ) , ทางตะเจ้ (ภาคกลาง)

ลักษณะของพืช  ว่านหางจระเข้เป็นพืชพื้นเมืองของทวีปอัฟริกา เป็นพืชล้มลุก ลำต้นสั้น  ใบจะงอกขึ้นมาจากดินใบหนารูปร่างยาว  ปลายแหลม  ริมใบหยักและมีหนาม ใบสีเขียวใส  และ      มีรอยกระสีขาว  ภายในใยมีวุ้นและเมือกมาก  ดอกออกจากกลางตัดก็ช่อๆ  ก้านดอกยาวมาก  ดอกเป็นหลอด  ปลายแยก  สีส้มแดงออกสีเหลืองเล็กน้อย

ส่วนที่ใช้เป็นยา  วุ้นจากใบ

ช่วงเวลาที่เก็บเป็นยา เก็บในช่วงอายุ  1  ปี

รสและสรรพคุณยาไทย  รสจืดเย็น  โบราณใช้ทาปูนแดงปิดขมับ  แก้ปวดศีรษะ

วิธีใช้ วุ้นจากใบรักษาแผลไฟไหม้  น้ำร้อนลวก  โดยเลือกใบที่อยู่ส่วนในล่างของต้น  เพราะใบใหญ่ได้วุ้นมากกว่าใบเล็กปอกเปลือกสีเขียวออกด้วยมีดที่สะอาดล้างยากให้สะอาดด้วยน้ำต้มสุกหรือน้ำด่างทับทิมขูดเอาวุ้นใสมาพอกบริเวณแผล  ทา  2  ครั้ง  เช้า – เย็น  จนกว่าแผลจะหาย  ช่วยระงับความเจ็บปวดช่วยให้แผลหายเร็วและไม่เกิดแผลเป็น  วุ้นว่านหางจระเข้ยังใช้ทารักษาผิวไหม้ที่เกิดจากแดดเผาได้

ข้อควรระวัง  ก่อนใช้ว่าน  ทอสอบดูว่าแพ้หรือไม่  โดยเอาวุ้นทาบริเวณท้องแขน   ด้านใน  ถ้าผิวไม่คันหรือแดงก็ใช้ได้

 

สะแก 

ชื่อท้องถิ่น  สะแกนา (ภาคกลาง) , แก (ภาคอีสาน) , ขอยแข้ จองแข้ (แพร่) , แพ่ง (ภาคเหนือ)

ลักษณะของพืช  สะแกเป็นไม้ยืนต้นใบรูปไข่หรือรูปรีปลายใบมนหรือแหลม  โคนใยเรียนอืมเข้าหากัน  ดอกเป็นช่อขนาดเล็ก  ผลเล็กมีปีกยื่น 4  พู

ส่วนที่ใช้เป็นยา  เมล็ดแก่

ช่วงเวลาที่เก็บยา  เก็บในช่วงที่ผลแก่

รสและสรรพคุณยาไทย  ตามชนบทใช้เมล็ดสะแก  ทอดกับไข่ให้เด็กรับประทาน  ช่วยขับพยาธิไส้เดือนและเส้นด้าย

วิธีใช้ เมล็ดแก่แห้งของสะแก  ใช้ถ่ายพยาธิไส้เดือน  โดยใช้เมล็ดแก่  1  ช้อนคาว (ประมาณ  3  กรัม)  ตำให้ละเอียดทอดกับไข่ให้เด็กรับประทานตอนท้องว่าง

ข้อควรระวัง  ห้ามรับปรานเกินขนาดที่กำหนด

 

สับปะรด

ชื่อท้องถิ่น มะขะนัด  มะนัด (ภาคเหนือ) , บ่อนัด (เชียงใหม่) , ขนุนทอง  ย่านัด  ยานัด (ภาคใต้) , หมากนัด (ภาคอีสาน)

ลักษณะของพืช สับปะรดเป็นพืชล้มลุกหลายปี  ลำต้นสั้นและแข็ง  ใบออกสลับโดยรอบต้น  ใบเรียวยาว  ปลายแหลม  ดอกออกเป็นช่อ  ช่อดอกมีก้านยาว  ผลรูปร่างเป็นไข่กลมหรือทรงกระบอก

ส่วนที่ใช้เป็นยา  เหง้าทั้งสดและแห้ง

รสและสรรพคุณยาไทย  รสหวานเย็น  ช่วยขับปัสสาวะ

วิธีใช้ ใช้เหง้าสดหรือแห้ง  แก้อาการขัดเบา  ช่วยขับปัสสาวะ  โดยใช้เหง้าวันละ 1 กอบมือ (สดหนัก  200 – 250  กรัม  แห้งหนัก  90 – 100  กรัม)  ต้มกับน้ำดื่มวันละ  3  ครั้ง  ก่อนอาหารครั้งละ  1  ถ้วยชา (ประมาณ  75  มิลลิลิตร)

 

เสลดพังพอน 

ชื่อท้องถิ่น  ชองระอา, พิมเสนต้น (กลาง), พิมเสนต้น (ภาคกลาง), เซ็กเซเกี่ยม (จีน)

ลักษณะของพืช  เสลดพังพอน  เป็นไม้พุ่มขนาดเล็ก  แตกกิ่งก้านสาขามาก  ลำต้นมีสีน้ำตาลแดง           มีหนามตามข้อใบยาวเรียว  ปลายแหลม  มีเส้นกลางใบสีแดง  ดอกสีเหลืองจำปา  ออกเป็นช่อ

ส่วนที่ใช้เป็นยา  ใบสด

ช่วงเวลาที่เก็บเป็นยา เก็บใบขนาดกลาง  ไม่แก่หรืออ่อนเกินไป

รสและสรรพคุณยาไทย  รสขม  ถอนพิษ  แมลงสัตว์กัดต่อย  โรคผิวหนัง

วิธีใช้ ใบสดของเสลดพังพอน  รักษาอาการแพ้  อักเสบ  แมลงสัตว์กัดต่อย  โดยเอาใบสด  1  กำมือ  ตำละเอียดคั้นเอาน้ำทาบริเวณที่เป็น  หรือตำผสมเหล้าเล็กน้อยก็ได้

 

สีเสียดเหนือ 

ชื่อท้องถิ่น สีเสียดเหนือ (ภาคเหนือ)  สีเสียนแก่น (ราชบุรี)

ลักษณะของพืช  สีเสียดเหนือ  เป็นไม้ยืนต้น  ใบเป็นใบประกอบ  มีใบย่อยจำนวนมาก  ดอกเป็นช่อขนาดเล็ก  มีสีขาวอมเหลือง  ฝักสีน้ำตาลเข้ม

ส่วนที่ใช้เป็นยา  ก้อนสีเสียด (ก้อนสีเสียดเป็นสิ่งที่สกัดที่ได้จากการนำเนื้อไม้มาตัดให้เป็นชิ้นเล็กๆ  ต้มกับน้ำกรองและเคี่ยวให้งวด  จะเหลือก้อนแข็งๆสีดำ  และเป็นเงา)

รสและสรรพคุณยาไทย  มีฤทธิ์ฝาดสมาน

วิธีใช้ ก้อนสีเสียดช่วยฝาดสมานแก้อาการท้องเดินใช้ผงประมาณ  1/3 – 1/2  ช้อนชา (หนัก  0.3 – 1  กรัม)  ต้มเอาน้ำดื่ม

 

หญ้าคา 

ลักษณะของพืช  หญ้าคา  เป็นพืชล้มลุก  ดอกมีก้านยาวสีขาวเป็นมัน  ขึ้นเป็นวัชพืชพบเห็นทั่วไป

ส่วนที่ใช้เป็นยา  รากสดหรือแห้ง

รสและสรรพคุณยาไทย  รสจืด  แก้ร้อนใน  กระหายน้ำ  เป็นยาขับปัสสาวะ

วิธีใช้ ใช้รากสดหรือแห้ง  แก้อาการขัดเบา  ใช้วันละ  1  กำมือ (สดหนัก  40 – 50  กรัม  แห้ง  10 – 15  กรัม)  หั่นเป็นชิ้นๆ  ต้มกับน้ำรับประทานวันละ  3  ครั้ง  ก่อนอาหารครั้งละ  1  ถ้วยชา (75  มิลลิลิตร)

 

หญ้าหนวดแมว 

ชื่อท้องถิ่น พยับเมฆ (กรุงเทพฯ)

ลักษณะของพืช  หญ้าหนวดแมว  เป็นไม้ล้มลุกขนาดเล็ก  ลำต้นเป็นสี่เหลี่ยม  ดอกออกเป็นช่อสวยงาม  ลักษณะคล้ายฉัตรเป็นชั้นๆ  สีขาวหรือสีม่วง  มีเกสรตัวผู้ยาวคล้ายหนวดแมว

ส่วนที่ใช้เป็นยา  ใบหญ้าหนวดแมว

ช่วงเวลาที่เก็บเป็นยา เก็บใบที่สมบูรณ์  ขนาดกลางไม่แก่หรือไม่อ่อนจนเกินไป ล้างให้สะอาดและนำมาตากในที่ร่มให้แห้ง

รสและสรรพคุณยาไทย  ขับปัสสาวะ

วิธีใช้ หญ้าหนวดแมวแก้ขัดเบาทำได้โดยเอาใบแห้ง  4  กรัม  หรือ  4  หยิบมือ ชงกับ   น้ำร้อน  1  ขวด  น้ำปลา  เหมือนกับชงชา  ดื่มวันละ  1  ขวด  3  ครั้ง  หลังอาหาร

ข้อควรระวัง  คือ  คนที่เป็นโรคหัวใจ  ห้ามรับประทาน (เพราะมีสารโปแตสเซียมมาก)

 

แห้วหมู 

ชื่อท้องถิ่น หญ้าขนหมู (แม่ฮ่องสอน)

ลักษณะของพืช  แห้วหมู  เป็นไม้ล้มลุกขนาดเล็ก  มีหัวอยู่ใต้ดิน  มีก้านดอกยาว  ดอกเป็นสีน้ำตาล

ส่วนที่ใช้เป็นยา  หัว

ช่วงเวลาที่เก็บเป็นยา เก็บหัวแก่

รสและสรรพคุณยาไทย  รสเผ็ดขมเล็กน้อย  ขับลม

วิธีใช้ หญ้าแห้วหมูใช้เป็นยาแก้อาการท้องอืด  ท้องเฟ้อและแน่นจุกเสียด  โดยใช้หัวหญ้าแห้วหมู  1  กำมือ (60 – 70  หัวหรือหนัก  15  กรัม)  ทุบให้แตก  ต้มเอาน้ำดื่มหรือใช้หัวสดครั้งละ  5  หัวโขลกให้ละเอียดผสมกับน้ำผึ้งรับประทาน

 

อ้อยแดง 

ชื่อท้องถิ่น อ้อยดำ , อ้อยขม

ลักษณะของพืช  อ้อยแดงเป็นไม้ล้มลุก  รูปร่างคล้ายต้นอ้อนแต่มีลำต้นสีแดงคล้ำ

ส่วนที่ใช้เป็นยา  ลำต้นทั้งสดหรือแห้ง

ช่วงเวลาที่เก็บเป็นยา เก็บลำต้นที่สมบูรณ์เต็มที่

รสและสรรพคุณยาไทย  รสหวานและขม  แก้ปัสสาวะพิการ  แก้ขัดเบา

วิธีใช้ ลำต้นอ้อยแดงทั้งสดหรือแห้งใช้เป็นยาแก้อาการขัดเบา  โดยใช้ลำต้นสดวันละ  1  กำมือ (สดหนัก  70 – 90  กรัม , แห้งหนัก  30 – 40  กรัม)  หั่นเป็นชิ้นๆ  ต้มกับน้ำรับประทานวันละ  2  ครั้ง  ก่อนอาหาร  ครั้งละ  1  ถ้วยชา (75 มิลลิลิตร)

10. สมุนไพรที่เป็นพืชเศรษฐกิจ

สมุนที่เป็นพืชเศรษฐกิจในประเทศไทยนั้นมีอยู่เป็นจำนวนมาก  ทั้งที่ใช้เป็นอาหารและนำมาใช้ปรุงเป็นยารักษาโรค  ในหัวข้อนี้จึงขอยกรายชื่อมาให้ทราบพอสังเขป  ดังนี้

 

กระเจี๊ยบแดง จันทนา บอระเพ็ด

กระชาย เจตมูลเพลิงขาว ลิ้นงูเห่า

กระไดลิง เจตมูลเพลิงแดง เถาปล้อง

กระดอม เจตมูลเพลิงแดง บัวบกหัว

กระแตไต่ไม้ ชะพลู บัวน้ำ  บัวสาย

กระเบียน หญ้าชันกาด ปะดู่ส้ม

กระพังโหม หญ้าไซ เปราะป่า

กระเม็งตัวเมีย หญ้าตีนกา เปราะหอมขาว

กำแพงเจ็ดชั้น หญ้าน้ำนมราชสีห์ ไผ่เหลือง

กำยาน หญ้านาง ผักกาดนา

กำลังเสือโคร่ง หญ้านางแดง ผักโขมหนาม

กัลปังหา ดองดึง ผักคราดหัวแหวน

กัลป์พฤกษ์ ตะโกนา ผักหนาม

ชัยพฤกษ์ ตะไคร้บก ผักบุ้งจีน

คูน ตะไคร้หางสิง ผักเป็ดแดง

กระดูกดำ ตานขโมย ผักเสี้ยนผี

กรุงเขมา ตานดำ ฝีหมอบ

แก่นขนุน ตีนเป็ด แฝกหอม

กระชัน เถาลิ้นเสือ พระขรรค์ไชยศรี

ขมิ้นเกลือ เถาวัลย์เปรียง พระจันทร์ครึ่งซีก

ข้าวเย็น เท้ายายม่อมดอกแดง มะเดื่อชุมพร

ขอนดอก เทียนดำ ยาดำ

ครอบจักรวาฬ ทองพันช่าง เลือดแรด

สีผสมอาการจากธรรมชาติ

การปรุงรสและตบแต่งอาหารอย่างเหมาะสม  ทำให้อาหารที่ได้มีลักษณะและรสชาติที่ชวนรับประทานอาหารของไทยทั้งคาวและหวาน  นิยมปรุงแต่งสีให้ดูสวยงาม  แต่เดิมสีที่ใช้ในการปรุงแต่งอาหารส่วนใหญ่ได้จากธรรมชาติ  คือได้จาก  ส่วนดอก  ผล  แก่น  ใบ  เหง้า  และบางครั้งก็ได้จากสัตว์  ในระยะหลังมีสีสังเคราะห์เกิดขึ้น  จึงได้มีการนำสีสังเคราะห์มาใช้ในการปรุงอาหารกันมากขึ้น  สีสังเคราะห์ที่ใช้ผสมอาหารได้จากการสังเคราะห์สานเคมีทางวิทยาศาสตร์ผ่านการค้นคว้าทดลองปรากฏว่า  หลายชนิดเป็นอันตรายต่อคนในระยะยาว  เรื่องนี้ในหลายประเทศ  เช่น  สหรัฐอเมริกา  ญี่ปุ่น  และประเทศในยุโรปได้มีการค้นคว้าเรื่องนี้อย่างกว้างขวาง  พร้อมทั่งสั่งระงับการใช้สีสังเคราะห์หลายชนิดที่ตรวจพบว่าเป็นอันตรายต่อคนทั้งระยะสั้นและระยะยาว

 

ในเมืองไทย  จากการสุ่มตัวอย่างอาหารหลายชนิด  เช่น  ไส้กรอก  น้ำปลา  ข้าวเกรียบกุ้ง  กุ้งแห้ง  หรือขนมสำหรับเด็กตรวจแล้วพบว่าอาหารบางอย่างใส่สีผสมอาหารที่ไม่ถูกต้องตามประกาศของกระทรวงสาธารณสุข  เช่น  ใส่สีย้อมผ้าอยู่บ่อยครั้ง  เพราะสีย้อมผ้าราคาถูก  ใส่เพียงเล็กน้อยสีก็จะเด่นชัดขึ้นมา  สีสังเคราะห์จะเป็นอันตายต่อผู้บริโภค  ยางคนรับประทานเข้าไปอาจะเกิดแพ้สีอาการคล้ายแพ้ยาแอสไพริน  คือ  คลื่นไส้  อาเจียน  มีริมผีปากดำ  ถ้าเป็นสีผสมสารหนูคนไข้จะมีอาการน้ำลายฟูมปาก  หายใจไม่ออก  สีที่มีตะกั่ว  คนไข้ที่แพ้หรือรับประทานเข้าไปมากจะทำให้โลหิตจาง  ร่างกายอ่อนเพลีย  กล้ามเนื้อหมดกำลัง อาจพิการสมองอาจถูกกระทบกระเทือนไปด้วย

 

สีผสมอาหารที่เป็นสีสังเคราะห์ไม่ควรใช้เลย  เพราะบางตัวถ้าใช้บ่อยและปริมาณมาก  อาจทำให้เกิดพิษได้  เนื่องจากสีนั้นอาจจะไปเกาะหรือเคลือบตามเยื่อบุกระเพราะลำไส้  ทำการดูดซึมของกระเพาะลำไส้ไม่มีประสิทธิภาพ  เกิดอาการท้องเดิน  อ่อนเพลีย  ปวดเมื่อยตามกล้ามเนื้อ  น้ำหนักลด  ชีพจร  และการหายใจอ่อน  ถ้าเป็นมากประสาทและสมองเป็นอัมพาต  อาจเป็นมะเร็งในต่อมน้ำเหลือง  และในที่อื่นๆ

 

การควบคุมยังทำไม่ทั้งถึง  จึงทำให้ในท้องตลาดมีอาหารที่ผสมด้วยสีที่เป็นอันตรายหลายอย่างในฐานะที่เราเป็นผู้บริโภคจึงควรเลือกอาหารที่สาสีผสมอาหารจากธรรมชาติเป็นอันดับรกหรือเลือกอาหารที่ไม่ใส่สี  หากทำอาหารรับประทานเอง  ควรใช้สีจากธรรมชาติ  เพราะจะได้อาหารที่มีความปลอดภัย  ความสะอาด  และประหยัดอีกด้วย  สีผสมอาหารจากธรรมชาติที่จะแนะนำในที่นี้นั้น  เป็นเพียงส่วนหนึ่งของสีจากธรรมชาติและมีการใช้กันมามาก  สามารถลือกสามารถเลือกใช้ได้ตามชนิของอาหารและความชอบ 

 

กระเจี๊ยบแดง

ชื่อท้องถิ่น กระเจี๊ยบ , กระเจี๊ยบเปรี้ยว (กลาง) , ผักเก็งเค็ง , ส้มเก็งเค็ง (เหนือ) , ส้มตะแลงเครง (ตาก) , ส้มปู (เงี้ยว – แม่อฮ่องสอน)

ลักษณะของพืช  กระเจี๊ยบเป็นไม้พุ่มขนาดเล็ก  สูงราว  3 – 6  ศอก  กิ่งก้านมีสีม่วงแดง  ใบมีหลายแบบ  ขอบใบเรียบดอกร่วงโรยไป  กลีบรองดอกและกลีบเลี้ยงจะเจริญขึ้น มีสีม่วงแดงเข้มหุ้มเมล็ดไว้ภายใน  ใช้เมล็ดปลูก  ปลูกได้ทั่วทุกภาคของประเทศไทย

ส่วนที่ใช้ กลีบเลี้ยง

วิธีใช้ ใช้กลีบเลี้ยงแห้งหรือสด  ต้มกับน้ำเคี่ยวให้สีแดงออกมามากที่สุด  กรองเอากากที่เหลือออกโดยผ้าขาวบางบีบน้ำออกจากกลีบให้หมด  น้ำกระเจี๊ยบที่ได้สีแดงเข้ม (สาร  Anthocyanin)  นำไปแต่งสีอาหารตามต้องการ  หรือนำไปเติมน้ำตาล  เกลือเล็กน้อยปรุงเป็นเครื่องดื่มก็ได้

 

ขมิ้น

ชื่อท้องถิ่น ขมิ้น (ทั่วไป) , ขมิ้นแกง , ขมิ้นหยวก , ขมิ้นหัว (เชียงใหม่) , ขี้มิ้น หมิ้น (ภาคใต้) , ตายอ (กะเหรี่ยง – กำแพงเพรช) , สะยอ (กะเหรี่ยง – แม่ฮ่องสอน)

ลักษณะของพืช  ขมิ้น  เป็นพืชล้มลุกที่มีเหง้าอยู่ใต้ดิน  ลงหัวในฤดูแล้ง  เนื้อในของเหง้าขมิ้นสีเหลืองเข้มจนถึงสีแสด  มีกลิ่นหอมเฉพาะตัว  ในรูปเรียวยาว  ปลายแหลมคล้ายใบพุทธรักษา  ดอกออกเป็นช่อ  มีก้านช่อแทงจากดเหง้าโดยตรง  ดอกสีขาวอมเหลือง  มีกลีบประดับสีเขียวอมชมพู  ใช้เหง้าปลูก  ปลูกได้ทั่วไป

ส่วนที่ใช้  เหง้าดิน

วิธีใช้ ใช้เหง้าสด  ล้างน้ำ  ปอกเปลือก  บดหรือตำให้ละเอียด  เติมน้ำเล็กน้อย  คั้นกรองจะได้น้ำสีเหลืองเข้ม (สาร  Curcumin)  นำไปแต่งสีอาหารคาวเช่น  แกงกะหรี่  ข้าวหมกไก่  แกงเหลือง  อาหารหวาน  เช่น  ข้าวเหนียวเหลือง  ทำให้มีสีเหลืองน่ากิน

 

คำฝอย

ชื่อท้องถิ่น ดอกคำ (เหนือ) คำยอง คำ (ทั่วไป)

ลักษณะของพืช  คำฝอยเป็นพืชล้มลุกสูงราว  1  เมตร  ลำต้นเป็นเหลี่ยม  กานใบสั้น      ใบรูปร่างรียาว  ริมใบหยักแหลม  เนื้อใบเรียบ  ดอกออกรวมกันเป็นช่อ  อัดกันแน่นบนฐานดอก     รูปร่างกลมเหมือนกับดอกดาวเรืองดอกย่อยสีเหลืองค่อยๆ  เปลี่ยนเป็นสีส้ม  เมื่อแก่สีส้มแดง        ใช้เมล็ดปลูก  ปลูกได้ทางเหนือของประเทศไทย

ส่วนที่ใช้  ดอกแก่

วิธีใช้ เอาดอกแก่มาชงน้ำร้อน  กรอง  จะได้น้ำสีเหลืองส้ม (สาร  saffower  yellow)        ใช้แต่งสีอาหารที่ต้องการให้เป็นสีเหลือง

 

คำแสด

ชื่อท้องถิ่น คำเงาะ  คำแงะ  คำแฝด  คำยง  ชาตี (เขมร) , จำปู้  ส้มปู้ (เขมร – สุรินทร์) , มะกายหยุม  แสด (เหนือ) , หมากมอง (แม่ฮ่องสอน)

ลักษณะของพืช เป็นไม้พุ้มหรือไม้ยืนต้นขนาดเล็ก  กิ่งอ่อนๆ  มีเกล็ดสีน้ำตาลคลุมอยู่มาก  ใบติดกับลำต้นแบบเวียนสลับตัวใบรูปร่างคล้ายโพธิ์  ขอบใบเรียบ  ปลายแหลม  ก้านใบยาว  ดอกออกเป็นช่อมี  8 — 50  ดอก  ดอกสีชมพูอมม่วงหรือแดง  ผลรูปไข่ปลายแหลม  ขณะยังอ่อนสีเขียว  เมื่อสุกเป็นสีแดงจนแห้งกลายเป็นสีน้ำตาล  มีเมล็ดขนาดเล็กจำนวนมาก  ใช้เมล็ดปลูก

ส่วนที่ใช้  เมล็ด

วิธีใช้ นำเมล็ดมาแช่น้ำแล้วคนแรงๆ  หรือนำเมล็ดคำแสดมาบดแล้วแช่น้ำ  กรองเอาเมล็ดออกด้วยผ้าขาวบางตั้งไว้ให้สีตกตะกอน  รินน้ำใสทิ้ง  นำตะกอนสีแสด (สาร  BIXIN)  ที่ได้ไปแต่งสีอาหารประเภทไขมัน  เช่น  ฝอยทอง  เนย  ไอศกรีม  และยังใช้ย้อมผ้าฝ้ายหรือผ้าไหมได้ด้วย     องค์การอนามัยโลก  กำหนดให้รับประทานสีที่สกัดจากเมล็ดคำแสดได้ไม่เกิน  0.065  มิลลิกรัม ต่อน้ำหนักตัว  1  กิโลกรัม  ต่อ  1  วัน

 

เตย

ชื่อท้องถิ่น ปานะวองิง (มาเลย์ – นราธิวาส) , หวานข้าวใหม่ (ภาคเหนือ)

ลักษณะของพืช  เป็นพืชล้มลุก  ออกเป็นกอ  มีรากอากาศบนข้อข้างลำต้น  ใบเดี่ยว  ขยี้ดมกลิ่นหอม  ใบติดกับลำต้นแบบเวียนสลับแน่นอยู่โดยรอบ  ใบรูปร่างเรียวยาว  ปลายแหลม  ริมใบเรียม  ส่วนปลายใบ  และตามเส้นกลางใบด้านหลัง  มีหนามเล็กๆ  ไม่เคยพบดอก  ปลูกโดยวิธีแยกหน่ออ่อน

ส่วนที่ใช้  ใบสด

วิธีใช้ นำใบเตยสดที่สะอาดหั่นตามขวางโขลก  เติมน้ำเล็กน้อย  คั้น  กรอง  ผ่านผ้าขาวบาง  จะได้น้ำสีเขียว (santophyll  และ  chlorophyll)  มีกลิ่นหอม  ใช้แต่งสีอาหารคาวและหวานได้  นิยมใช้แต่สีอาหารหวาน  เช่น  ลอดช่อง  ขนมเปียกปูน  วุ้นกะทิ  น้ำเก๊กฮวย  เค้ก  เป็นต้น  บางทีก็เอาใบมาโขลกพอแหลก  ต้มกับน้ำใส่น้ำตาลเล็กน้อย  ทำเป็นชาใบเตย  มีสีเขียว  กลิ่นหอมชื่นใจ

 

ฝาง

ชื่อท้องถิ่น ฝางส้ม (กาญจนบุรี)

ลักษณะของพืช  ไม้ยืนต้นสูงได้ถึง  10  เมตร  ตามลำดับต้นและกิ่งมีหนามอยู่ทั่วไป  ใบติดกับลำต้นแบบสลับ  ลักษณะประกอบด้วยใบย่อยเล็กๆ  มากมาย  ดอกติดกับก้านใบย่อย  ซึ่งงอกก้านใบรวมเป็นคู่ตรงข้ามกันรูปร่างของใบย่อยกลมมนปลายใบมน  ใต้ใบมีขน  ดอกเป็นช่อสีเหลือง     มีเส้นสีแเดงบนกลีบดอก  ฝักแบนยาวและใหญ่ภายในเมล็ด  2 – 4 เมล็ด ใช้เมล็ดปลูก

ส่วนที่ใช้  แก่น

วิธีใช้ นำแก่นมาแช่น้ำ  จะได้น้ำสีชมพูเข้ม (sappan  red)  ใช้สีแต่งอาหารได้

 

อัญชัน

ชื่อท้องถิ่น แดงชัน (เชียงใหม่) , เอื้องชัน (หนือ)

ลักษณะของพืช  อัญชันเป็นไม้เลื้อยขึ้นเองตามธรรมชาติ  ใบติดกับลำต้นแบบสลับประกอบด้วยใบย่อย  5 – 7  ใบ  ใบย่อยรูปร่างรีหรือขอบขนาน  ปลายใบมน  เนื้อใบด้านบนค่อนข้างเรียบ  หรือมีขนอ่อนทั้งด้านบนและด้านล่าง  ดอกสีน้ำเงินอมม่วง  ตอนกลางดอกมีสีเหลือง  ฝักค่อนข้างแบบยาว  5 – 12  เซนติเมตร  มีขนอยู่ทั่วไปใช้เมล็ดปลูกและควรทำหลักหรือค้างให้อัญชันเลื้อย

ส่วนที่ใช้  ดอกสด

วิธีใช้ ใช้กลีบดอกสด  ตำ  เติมน้ำเล็กน้อย  กรองด้วยผ้าขาวบาง  คั้นน้ำออก จะได้น้ำสีน้ำเงิน (Anthocyanin)  ถ้าเติมน้ำมะนาวลงไปเล็กน้อย  จะกลายเป็นสีม่วง  ใช้แต่งสีอาหารตามต้องการ  มักนิยมใช้แต่งสีน้ำเงินของขนมเรไร  ขนมน้ำดอกไม้  ขนมขี้หนู

แพทย์แผนไทย เภสัชกรรมไทย

• สารบัญ แพทย์แผนไทย เภสัชกรรม

บทที่ 2

เภสัชวัตถุ

3. สัตว์วัตถุ

3.1  สัตว์บก

ได้แก่  สัตว์ที่อาศัยอยู่บนบก  และหากินบนบก ตัวอย่าง

แมลงสาบ  ใช้มูลประกอบยา  สรรพคุณ  แก้ลิ้นขาวเป็นฝ้า  เป็นละออง แก้เม็ดยอด ในปาก แก้ฟกบวมที่มีพิษร้อน แก้กามโรค  (ต้องคั่วหรือสุมก่อนปรุง)

 

กวาง  เขาแก่ สรรพคุณ  แก้ไขกาฬ  ไข้พิษ  เขาอ่อน บำรุงร่างกาย บำรุงกำลัง บำรุงความกำหนัด  ถอนพิษผิดสำแดง

 

วัวป่า  เขาวัว  สรรพคุณ  แก้ตัวร้อน ดับพิษไข้ แก้พิษกาฬ ถอนพิษผิดสำแดง ตับบำรุง   ร่างกาย บำรุงตับดี แก้ดีซ่าน บำรุงน้ำดี บำรุงโลหิต เป็นกระสายทำให้ยาแล่นเร็ว 

 

ควายเผือก  กระดูก สรรพคุณ  แก้โรคอันบังเกิดจากกระจำพิษน้ำเหลือง แผลกลาย       กาม โรคเข้าข้อออกดอก

 

งูเห่า สรรพคุณ  แก้โรคกระษัย  ปวดเมื่อย แน่น เสียด บำรุงกำลัง (ก่อนปรุง ต้องย่างไฟเสียก่อน)

 

เสือ ใช้กระดูก สรรพคุณ  บำรุงกระดูก  เลือด เนื้อ ไข้ข้อ แก้ปวดเมื่อยหัวเข่า

 

หมี  ใช้เขี้ยว  สรรพคุณ ดับพิษ  พิษอักเสบ แก้ตัวร้อน แก้พิษตานซาง ปวดในข้อ เส้นเอ็น 

แก้ช้ำในกระจายเลือด กระดูก บำรุงโลหิต กระจายโลหิต บำรุงกำลัง

 

ช้าง  ใช้กระดูก สรรพคุณ  แก้โรคอันบังเกิดจากกระดูก โรคเรื้อน  มะเร็ง

 

วัวดำ  ใช้มูลทำยา  สรรพคุณ  ดับพิษร้อนถอนพิษไข้ทั้งปวง  แก้ไฟลามทุ่ง  แก้งูสวัด       แก้ลมพิษ  แก้ฟกบวม 

 

3.2  สัตว์น้ำ 

ได้แก่  สัตว์ที่เกิดและหากินอยู่ในน้ำ

 

ปลาช่อน  ใช้ดีทำยา สรรพคุณ  แก้ตาต้อ ตาแดง  หางตากแห้งแก้โรคในปาก  ลิ้นเป็นฝ้า  เป็นเม็ด ตัวร้อน  นอนสะดุ้ง  หลังร้อนมือเท้าเย็น  แก้หอบ  ซางทับสำรอกชักเพราะความร้อนสูง  เกล็ดทำให้เกิดลมเบ่ง

 

ปลาหมอ  ใช้ทั้งตัวทำยา สรรพคุณ  แก้กระษัยปลาหมอ ดี แก้พยาธิกิน ผมร่วงเป็นหย่อมๆ ช่วยให้ผมดำ

 

ปลากระเบน  ใช้หนังทำยา สรรพคุณ  ขับเลือดเน่าร้าย  หลังจากการคลอดบุตร  ขับน้ำคาวปลา

 

ปลาพะยูน  ใช้เขี้ยวทำยา สรรพคุณ  แก้พิษใข้กาฬ  พิษไข้ซาง พิษไข้ตัวร้อน ร้อนใน กระหายน้ำ

 

ปลาวาฬ  ใช้น้ำกาม ซึ่งเรียกว่า อำพันทอง สรรพคุณ  บำรุงกำลัง  บำรุงหัวใจ แก้อ่อนเพลีย 

แก้ลมวิงเวียน

 

ตะพาบน้ำ  ใช้ดีทำยา สรรพคุณ  ขับลมและเลือด  แก้ลมกองละเอียด  คือลมวิงเวียนหน้ามือ พิษปวดกระดูก ถอนพิษฟกบวมอักเสบ ถอนพิษสัตว์กัดต่อย

 

กบ  ใช้น้ำมัน สรรพคุณ  ทาแก้ปวดเมื่อย  ขัดยอก  เคล็ดกระดูก แก้พิษไข้ ไข้กาฬ (สุมไฟ)

 

ปูนา ใช้ทั้งตัว ดำคั้นปนกับสุรา สรรพคุณ  แก้ช้ำใน กระจายโลหิต

 

ปูทะเล  ใช้ก้าม สรรพคุณ  ดับพิษกาฬ  แก้พิษอักเสบ  แก้ไข้ร้อนใน กระหายน้ำ

 

จระเข้ ใช้ดี  สรรพคุณ  ขับเลือดร้าย ขับน้ำคาวปลา แก้โรคตา แก้สันนิบาตหน้าเพลิง

 

เต่านา ใช้กระดองอก สรรพคุณ  ถอนพิษฟกบวมอักเสบ ถอนพิษสัตว์กัดต่อย ทำกระสาย ยาแก้หืด บำรุงน้ำนม

 

หัวเต่านา แก้ตับทรุด แก้ม้ามโต

 

ปลาหมึก กระดอง หรือ ลิ้นทะเล สรรพคุณ  แก้เม็ดยอดในปาก ฆ่าเชื้อโรค กัด สิวฝ้า       แก้ปวดท้อง แก้มูกเลือด

 

หอยต่าง ๆ ใช้เปลือกทำยา สรรพคุณ  แก้โรคลำไส้

 

แมงดาทะเล  กระดองรสเค็ม สรรพคุณ  ใช้ทำยา แก้โลหิตเป็นพิษ แก้ซางเด็ก

 

ม้าน้ำ  ใช้กระดูกทำยา สรรพคุณ  แก้โรคไต แก้ปวดหลัง แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย       บำรุงกระดูก บำรุงกำลัง

 

3.3  สัตว์อากาศ 

ได้แก่  สัตว์ที่มีปีก บินไปมาในอากาศได้ ตัวอย่าง

 

ผึ้ง  ใช้น้ำหวานในรังทำยา สรรพคุณ  บำรุงร่างกาย บำรุงกำลัง แก้อ่อนเพลีย เหนื่อยหอบ แก้สะอึก แก้ไข้ตรีโทษ

 

นกกา หรือ อีกา ใช้กระดูกและขนทำยา สรรพคุณ แก้พิษกาฬ ใช้กาฬ แก้พิษ ตานซาง

 

นกนางแอ่น ใช้รังทำยา สรรพคุณ   บำรุงกำลัง บำรุงความกำหนัด แก้อ่อนเพลีย

 

นกกรด ใช้น้ำมัน สรรพคุณ  แก้โรคผิวหนังผื่นคัน แก้มะเร็ง

 

นกกระจอก  ถอนขนออกใช้ทั้งตัว สรรพคุณ  บำรุงร่างกาย บำรุงกำลัง  บำรุงความกำหนัด

 

นกออก  ใช้น้ำมันทำยา  สรรพคุณ  แก้โรคผิวหนังผื่นคัน

 

นกพิราบ  ใช้มูลทำยา สรรพคุณ  แก้ไขเกิดจากพิษตานซาง แก้ซางร้าย (ความร้อนสูงชัก) แก้ลมเบ่ง แก้ปวดท้อง (ต้องคั่วก่อนปรุงยา)

 

นกยูง  ใช้ขนทำยา สรรพคุณ  แก้ซางลิ้นขาวเป็นฝ้าละออง แก้หละ แก้ซาง ละอองในปาก แก้หอบหืด แก้ซาง ชักตาเหลือกตาซอน

 

ค้างคาวแม่ไก่ ใช้เลือดทำยา สรรพคุณ  บำรุงโลหิต และบุรุษโลหิตจาง  แก้ผอมแห้ง บำรุงกำลัง แก้เหน็บชา

นกกาน้ำ ใช้ดีทำยา สรรพคุณ แก้โรคหนังศีรษะพิการ แก้ผมร่วง บำรุงเส้นผม ให้ดกดำ

4. ธาตุวัตถุ

 

4.1  ธาตุที่สลายตัวง่าย

ได้แก่  แร่ธาตุต่าง ๆ ที่เกิดขึ้นเองตามธรรมชาติ  หรือแร่ธาตุที่ประกอบขึ้นตามกรรมวิธีมีคุณสมบัติสลายตัวง่าย เช่น ถูกความร้อนเพียงเล็กน้อย แช่น้ำหรือใช้มือขยี้ ธาตุวัตถุเหล่านี้บางอย่างเมื่อสลายตัวออกไปแล้ว ก็ไม่สามารถกลับสู่สภาพเดิมได้ ตัวอย่าง

 

กำมะถันเหลือง เกิดขึ้นโดยธรรมชาติ สีเหลืองอ่อนนวล ถูกความร้อนเพียงเล็กน้อยก็สลายตัว

สรรพคุณ แก้จุดเสียดในโรคป่วง แก้โรคผิวหนังผุพอง น้ำเหลืองเสีย ฆ่าเชื้อโรค     ฆ่าแม่พยาธิทั้งภายในและภายนอก ใช้หุงน้ำมันทาแก้หิด ขับลมในกระดูก

 

กำมะถันแดง (มาด) สีแดงใช้หุงกับนั้นใส่แผลเรื้อรัง  สรรพคุณ แก้แผลเปื่อยลาม บดผงผสมเหล้าทาดับพิษใช้กาฬบางชนิด เช่น    ไข้งูสวัด เป็นต้น

 

สารส้ม  ก้อนสีขาว สรรพคุณ สมานได้ทั้งภายนอกและภายใน ชะล้างระดูขาว แก้บาดแผล ทำให้หนองแห้ง แก้แผลในปากในคอ  ขับปัสสาวะ  แก้นิ่ว

 

เกลือสินเธาว์  เกลือที่ได้จากดินเค็ม ดินโป่ง สรรพคุณ  แก้พรรดึก ล้างเมือกในลำไส้       ขับพยาธิในท้อง ละลายนิ้ว แก้ตรีโทษ

 

ดีเกลือ  รสเค็มขม  สรรพคุณ  ถ่ายท้องผูก ถ่ายโรคกระษัย ทำให้เส้นเอ็นหย่อน เป็นยาถ่ายอุจจาระได้ดี

 

เกลือ  รสเค็ม สรรพคุณ  รักษาเนื้อหนังไมให้เน่าเปื่อย บำรุงธาตุทั้ง 4 แก้น้ำดีพิการ แก้น้ำเหลืองเสีย 

 

จุนสี  รสเปรี้ยวฝาด สรรพคุณ   กัดล้างหัวฝี กัดหัวหูด คุดทะราด รักษาโรคฟัน (ระวังถ้าแพ้ ฟันจะโยกหลุดได้)

 

ดินประสิว  สรรพคุณ  ขับลมที่คั่งค้างตามเส้น ทำให้เส้นเอ็นหย่อน ถอนพิษ แก้คันตามผิวหนัง

 

พิมเสนเกล็ด  สรรพคุณ  แก้ลมวิงเวียนหน้ามืด บำรุงหัวใจ ทำให้จิตใจชุ่มชื่น ทำให้เรอ และผายลม แก้จุกเสียดแน่นเฟ้อ แก้ปวดท้อง แก้แผลสด แผลเรื้อรัง

 

น้ำตาลกรวด สรรพคุณ  แก้คอแห้ง  ชูกำลัง ทำให้เนื้อหนังชุ่มชื่น

 

ดินเหนียว สรรพคุณ  ดูดลมให้ลงเบื้องต่ำ ถอนพิษอักเสบ

 

ดินขุยปู  สรรพคุณ  แก้พิษกาฬ แก้ไขป่วง แก้ไขที่มีพิษร้อน

 

ดินรังหมาร่า  สรรพคุณ  แก้กระหายน้ำ ดับพิษร้อนถอนพิษอักเสบ

 

ดินท้องเรือจ้าง  สรรพคุณ  แก้เลือดออกตามไรฟัน ทำให้หนังชุ่มชื่น

 

ดินถนำถ้ำ  สรรพคุณ  แก้ตาแฉะ  ตาอักเสบ

 

ดินถนำส้วม  สรรพคุณ  แก้ตาแฉะ ตาอักเสบ

 

ดินสอพอง  สรรพคุณ  ห้ามเหงื่อ แก้เม็ดผดผื่นคัน ระงับพิษที่เกิดขึ้นในร่างกาย ทำให้ร่างกายเย็น 

 

ตะกั่วนมและตะกั่วแข็ง  ผสมกับน้ำมันรักษาบาดแผล แก้พิษอักเสบต่าง ๆ

 

4.2 ธาตุที่สลายตัวยาก

เหล็ก    ใช้สนิมทำยา สรรพคุณ  บำรุงโลหิต แก้ตับทรุด ม้ามโตย้อย แก้คุดทะราด  และผสมยาแก้ไข้จับสั่น

 

หินฟันม้า  มีตามภูเขา ลักษณะเป็นชี้ ๆ คล้ายฟันม้า สีเหมือนปูนแห้ง  สรรพคุณ    ดับพิษทั้งปวง แก้พิษในปาก แก้คออักเสบบวม

 

หินเขี้ยวมังกร  มีลักษณะเหมือนเขี้ยวสัตว์ใหญ่แข็งมาก เกิดตามหน้าผา หรือตามภูเขาในประเทศจีน  สรรพคุณ บำรุงหัวใจ  บำรุงประสาท แก้โรคประสาท แก้สะดุ้ง ตกใจผวา

 

แก้วแกลบ  มีลักษณะเป็นเกล็ดขาวบาง เกิดขึ้นตามภูเขาที่มีหินผุ ๆ รสเย็น กร่อยสรรพคุณ   ขับปัสสาวะ แก้พิษโลหิตน้ำเหลือง และโรคตา

 

ทองคำ  เกิดจากแร่ใต้ดิน  เป็นธาตุแท้สีเหลือง สรรพคุณ  บำรุงเนื้อหนังให้เจริญดับพิษร้อนถอนพิษไข้ แก้พิษอักเสบ แก้สะดุ้งผวา

 

หินปะการัง  สรรพคุณ  แก้พิษไข้  ไข้กาฬ และฝีที่มีพิษอักเสบ

 

บัลลังก์ศิลา (หินอ่อนจีน) เกิดในประเทศจีน สีขาวขุ่นมัว สีเทาบ้าง สีแดง สลับบ้าง รสเย็น  สรรพคุณ แก้พิษอักเสบ แก้ปวดร้อน ดับพิษทุกอย่าง ห้ามเหงื่อ ใช้โรค แผลเรื้อรัง และกามโรค

 

นมผา  เป็นหินงอกย้อยออกมาแล้วแห้งแข็ง หินจำพวกนี้ เนื้อผุ ๆ มีเกิดตามภูเขาทางภาคเหนือ  สรรพคุณ ผสมยาหยอดตา แก้ตาอักเสบขุ่นมัวฝ้าฟางให้แจ่มใสใช้ฝนกับสุรา ทาตามผิวหนัง แก้ปวดแสบร้อน แก้โรคประดงบางจำพวก

 

หรดาลกลีบทอง  เป็นสารชนิดหนึ่งอยู่ใต้ดิน เป็นก้อนคล้ายสารหนู มีสีเหลือง เป็นเงาและไม่เป็นเงา  สรรพคุณ ใช้ผสมยากวาด แก้เม็ดยอดในปากเด็ก แก้ซางในปากเด็ก ใช้ผสมยากัดขนหนวด เครา ให้ร่วงหลุดไป

 

ศิลายอนตัวผู้ เกิดในประเทศจีน  เป็นหินอ่อนชนิดหนึ่งสีขาวใสคล้ายสารหนู สรรพคุณ แก้เสมหะ แก้ท้องเสีย และใช้อันบังเกิดเพื่อดี

 

ศิลายอนตัวเมีย  สรรพคุณ แก้ไขฟกบวม แก้ฝีเส้น ฝีเอ็น ฝีคัณฑมาลา

5. ตัวยาเรียกได้หลายชื่อ

ตัวยาที่เรียกได้ 2 ชื่อนี้ มิได้เป็นมาตรฐานเท่าใดนัก บางตำราก็เรียกไปอีกอย่างหนึ่ง ซึ่งไม่เหมือนกับตำราที่กล่าวไว้นี้ เพราะด้วยประเทศถิ่นที่อยู่นั้น เรียกกันตามที่อยู่ของตนไป เมื่อรวมความแล้วก็เป็นตัวยา อย่างเดียวกัน มีชื่อจะกล่าวดังต่อไปนี้

1. ต้นทิ้งถ่อน เรียกอีกชื่อว่า พระยาฉัตรทัน
2. ต้นตะโกนา เรียกอีกชื่อว่า พระยาช้างดำ
3. หนาวเดือนห้า เรียกอีกชื่อว่า พระขรรค์ไชยศรี
4. ร้อนเดือนห้า เรียกอีกชื่อว่า ต้นมะไฟเดือนห้า
5. กระพังโหมใหญ่ เรียกอีกชื่อว่า ตูดหมู
6. กระพังโหมเล็ก เรียกอีกชื่อว่า ตูดหมา
7. กระพังโหมน้อย เรียกอีกชื่อว่า ขี้หมาข้างรั้ว
8. ผักบุ้ง เรียกอีกชื่อว่า ผักทอดยอด
9. ผักกระเฉด เรียกอีกชื่อว่า ผักรู้นอน
10. ต้นชิงชี่ เรียกอีกชื่อว่า ปู่เจ้าสมิงกุย
11. เถาหญ้านาง เรียกอีกชื่อว่า ปู่เจ้าเขาเขียว หรือ หญ้าภัคคีนี
12. เท้ายายม่อม เรียกอีกชื่อว่า ประทุมราชา
13. เจตมูลเพลิง เรียกอีกชื่อว่า ลุกใต้ดิน
14. ต้นช้าพลู เรียกอีกชื่อว่า ผักอีไร
15. เปรียงพระโค เรียกอีกชื่อว่า น้ำมันในไขข้อกระดูกโค
16. ผักเป็ด เรียกอีกชื่อว่า กินตีนท่า หรือหากินตีนท่า
17. หยากไย่ไฟ, หญ้ายองไฟ เรียกอีกชื่อว่า อยู่หลังคา (นมจาก)
18. ขี้ยาฝิ่น เรียกอีกชื่อว่า ขี้คารู
19. สุรา เรียกอีกชื่อว่า กูอ้ายบ้า
20. น้ำครำ เรียกอีกชื่อว่า น้ำไขเสนียด
21. ต้นปีบ เรียกอีกชื่อว่า ก้องกลางดง
22. ต้นชะเอม เรียกอีกชื่อว่า อ้อยสามสวน
23. เถามะระขี้นก เรียกอีกชื่อว่า ผักไห
24. เถาโคกกระสุน เรียกอีกชื่อว่า กาบินหนี
25. ก้างปลา เรียกอีกชื่อว่า ปู่เจ้าคาคลอง
26. เกลือกระดังมูตร เรียกอีกชื่อว่า เกลือเยี่ยว
27. เถากระไดลิง เรียกอีกชื่อว่า กระไดวอก

 

29. กระบือเจ็ดตัว เรียกอีกชื่อว่า กระทู้เจ็ดแบก
30. แก่นขนุน เรียกอีกชื่อว่า กรัก
31. หญ้าพองลม เรียกอีกชื่อว่า ปู่เจ้าลอยท่า
32. กำแพงเจ็ดชั้น เรียกอีกชื่อว่า ตะลุ่มนก
33. กาสามปีก เรียกอีกชื่อว่า กาจับหลัก, หญ้าสองปล้อง
34. กระเช้าผีมด เรียกอีกชื่อว่า หัวร้อยรู
35. ต้นกำลังช้างเผือก เรียกอีกชื่อว่า พระยาข้างเผือก
36. ต้นกำลังวัวเถลิง เรียกอีกชื่อว่า กำลังทรพี
37. ต้นกำลังเสือโคร่ง เรียกอีกชื่อว่า กำลังพระยาเสือโคร่ง
38. ต้นกำลังหนุมาน เรียกอีกชื่อว่า กำลังราชสีห์
39. แก่นกำเกรา เรียกอีกชื่อว่า ตำเสา
40. บัวบก เรียกอีกชื่อว่า ผักหนอก
41. ขอบชะนางแดง เรียกอีกชื่อว่า หนอนตายอยากแดง
42. ขอบชะนางขาว เรียกอีกชื่อว่า หนอนตายอยากขาว
43. ดอกสลิด เรียกอีกชื่อว่า ดอกขจร
44. ต้นกรรณิกา เรียกอีกชื่อว่า สุพันนิกา
45. ดอกคำฝอย เรียกอีกชื่อว่า คำยอง
46. ดอกคำไทย เรียกอีกชื่อว่า ดอกชาติ
47. ฆ้องสามย่านตัวผู้ (นิลพัต) เรียกอีกชื่อว่า ต้นคว่ำตายหงายเป็น
48. ต้นเหงือกปลาหมอ เรียกอีกชื่อว่า ต้นแก้มคอ
49. ต้นฆ้องสามย่าน เรียกอีกชื่อว่า ส้มกระเช้า
50. ต้นจามจุรี เรียกอีกชื่อว่า ก้ามกราม, ก้ามปู
51. ต้นช้างงาเดียว เรียกอีกชื่อว่า หนามคาใบ
52. ต้นตีนเป็ดเครือ เรียกอีกชื่อว่า เถาเอ็นอ่อน
53. ต้นตีนเป็ดต้น เรียกอีกชื่อว่า พระยาสัตบัน
54. ต้นตีนเป็ดน้ำ เรียกอีกชื่อว่า พะเนียงน้ำ
55. เม็ดเทียนขาว เรียกอีกชื่อว่า ยี่หร่า
56. เทียนตาตั๊กแตน เรียกอีกชื่อว่า ผักชีลาว
57. ต้นเทียนเยาวพาณี เรียกอีกชื่อว่า ผักชีกระเหรี่ยง
58. ต้นโทงเทง เรียกอีกชื่อว่า โคมจีน, โคมญี่ปุ่น
59.   ต้นทองระอา เรียกอีกชื่อว่า ลิ้นงูเห่า
60.   ผักเสี้ยนผี เรียกอีกชื่อว่า ไปนิพพานไม่รู้กลับ
61. หางไหลขาว เรียกอีกชื่อว่า โล่ติ๊น
62. หางไหลแดง เรียกอีกชื่อว่า กะลำเพาะ
63. สมออัพยา เรียกอีกชื่อว่า ลูกสมอไทย
64. สมอร่องแร่ง คือลูกสมอชนิดหนึ่งก้านยาว ห้อยร่องแร่งอยู่
65. บอระเพ็ดตัวผู้ คือ เถาชิงช้าชาลี  แต่บอระเพ็ดตัวเมียคือเถาบอระเพ็ดที่มีตุ่ม

6. ตัวยาที่มีสรรพคุณใกล้เคียงกัน

ตัวยาที่มีสรรพคุณใกล้เคียงกัน หรือมีสรรพคุณเสมอกันนั้น สามารถนำมาใช้แทนกันได้ เพราะตัวยาบางอย่างที่ต้องการ หรือมีในตำรายานั้น ไม่มีหรือขาดไป หรือตัวยาบางอย่างต้องนำมาจากต่างประเทศ บางครั้งตัวยาเกิดขาดตลาด จะรอให้ส่งมาจากต่างประเทศ คนไข้ก็คงจะไม่ได้รับประทานยาเป็นแน่ ดังนั้นแพทย์และเภสัชกรแผนโบราณ จึงได้คิดค้นหาตัวยาบางอย่างที่พอหาได้ พอจะมีสรรพคุณทัดเทียมกัน เพื่อจะได้นำมาปรุงเป็นยาเพื่อรักษาโรค ตัวยาที่มีสรรพคุณใกล้เคียงกัน และพอจะใช้แทนกันได้นั้นมีดังนี้ คือ

1. โกฐสอ มีสรรพคุณเสมอกับ ข่าลิง
2. โกฐเขมา มีสรรพคุณเสมอกับ ทรงบาดาล
3. โกฐหัวบัว มีสรรพคุณเสมอกับ หัวกระเทียม
4. โกฐเชียง มีสรรพคุณเสมอกับ ไพล
5. โกฐจุฬาลัมพา มีสรรพคุณเสมอกับ หญ้าตีนนก
6. โกฐกระดูก มีสรรพคุณเสมอกับ หัวกะทือ
7. โกฐก้านพร้าว มีสรรพคุณเสมอกับ ชิงช้าชาลี
8. โกฐน้ำเต้า มีสรรพคุณเสมอกับ หัวเปราะป่า
9. กะเม็ง มีสรรพคุณเสมอกับ ผักคราด
10. กะเพรา มีสรรพคุณเสมอกับ แมงลัก
11. แก่นประดู่ มีสรรพคุณเสมอกับ แก่นมะชาง
12. เกลือสมุทร มีสรรพคุณเสมอกับ เกลือประสะ
13. เกลือสินเธาว์ มีสรรพคุณเสมอกับ สมอทั้ง 3
14. ดีปลี มีสรรพคุณเสมอกับ ขิง
15. บอระเพ็ด มีสรรพคุณเสมอกับ ชิงช้าชาลี
16. ยางเทพทาโร มีสรรพคุณเสมอกับ ยางสลัดได
17. เปลือกตาเสือ มีสรรพคุณเสมอกับ เปลือกนนทรี
18. กานพลู มีสรรพคุณเสมอกับ ลูกจันทน์
19. เปลือกแคแดง มีสรรพคุณเสมอกับ เปลือกแคขาว
20. หัศคุณเทศ มีสรรพคุณเสมอกับ หัสคุณไทย
21. สารส้ม มีสรรพคุณเสมอกับ เหง้าสับปะรด
22. โคกกระสุน มีสรรพคุณเสมอกับ นมพิจิตร
23. ใบเงิน มีสรรพคุณเสมอกับ ใบทอง
24. น้ำมะกรูด มีสรรพคุณเสมอกับ น้ำมะนาว
25. ด่างสลัดได มีสรรพคุณเสมอกับ ด่างโคกกระสุน
26. หนอนตายหยาก มีสรรพคุณเสมอกับ กะเพียด
27. ขมิ้นอ้อย มีสรรพคุณเสมอกับ ขมิ้นชัน
28. กาหลง มีสรรพคุณเสมอกับ จิก
29. ผักเสี้ยนทั้ง 2 มีสรรพคุณเสมอกับ หญ้าพันงูทั้ง 2
30. มะไฟเดือนห้า มีสรรพคุณเสมอกับ หญ้าปากควาย
31. น้ำตาลทราย มีสรรพคุณเสมอกับ น้ำตาลกรวด
32. มะแว้งต้น มีสรรพคุณเสมอกับ มะแว้งเครือ
33. มะกรูด มีสรรพคุณเสมอกับ ส้มซ่า
34. เมล็ดสลอด มีสรรพคุณเสมอกับ พาดไฉน
35. เข็มแดง มีสรรพคุณเสมอกับ เข็มขาว
36. ฝิ่นต้น มีสรรพคุณเสมอกับ ฝิ่นเครือ
37. ดองดึง มีสรรพคุณเสมอกับ ผักโหมแดง
38. ลูกกรวย มีสรรพคุณเสมอกับ ลูกบิด

7. การเก็บยา

การเก็บยาตามวิธีการของโบราณ  ถ้าหากจะพิจารณาให้ดีแล้ว  เห็นว่ามีความสำคัญมาก  สำคัญทั้งทางด้านให้ได้ตัวยา  มีสรรพคุณดีและทั้งทางด้านการสงวนพันธุ์ของพืชสมุนไพรของตัวยาให้คงไว้อยู่ตลอดไปเก็บยาต่าง ๆ ต้องปฏิบัติให้ถูกต้องตามกาลเวลา วิธีการเก็บยาของแพทย์แผนโบราณมี 4 วิธี คือ การเก็บยาตามฤดู การเก็บยาตามทิศทั้ง 4 การเก็บยาตามวันและเวลา การเก็บยาตามยาม (กาลเวลา)

 

7.1  การเก็บตัวยาตามฤดู  เก็บดังนี้

1)  คิมหันตฤดู  (ฤดูร้อน)    เก็บ  เหง้า หัว แก่น ราก จึงจะได้ยามีสรรพคุณดี

2)  วสันตฤดู  (ฤดูฝน)  เก็บ ใบ ดอก ลูกหรือฝัก จึงจะได้ยามีสรรพคุณดี

3)  เหมันตฤดู (ฤดูหนาว)  เก็บ เปลือกไม้ กระพี้ และเนื้อไม้ จึงจะด้ามีสรรพคุณดี

 

7.2  การเก็บตัวยาตามทิศทางทั้ง 4

1)  วันอาทิตย์  วันอังคาร เก็บยา ทิศตะวันออก

2)  วันจันทร์  วันเสาร์    เก็บยา ทิศตะวันตก

3)  วันพุธ  วันศุกร์     เก็บยา ทิศใต้

4)  วันพฤหัสบดี   เก็บยา ทิศเหนือ

ในการเก็บยาตามทิศนี้  ให้ถือเอาที่อยู่ของหมอผู้เก็บยาเป็นศูนย์กลาง

 

7.3 การเก็บตัวยาตามวันและเวลา

1) วันอาทิตย์  เช้าเก็บต้น       สายเก็บใบ          เที่ยงเก็บราก   เย็นเก็บเปลือก

2) วันจันทร์  เช้าเก็บราก      สายเก็บแก่น       เที่ยงเก็บใบ    เย็นเก็บเปลือก

3) วันอังคาร  เช้าเก็บใบ        สายเก็บเปลือก   เที่ยงเก็บต้น   เย็นเก็บราก

4) วันพุธ   เช้าเก็บราก      สายเก็บเปลือก    เที่ยงเก็บต้น    เย็นเก็บแก่น

5) วันพฤหัสบดี    เช้าเก็บแก่น     สายเก็บใบ       เที่ยงเก็บราก       เย็นเก็บเปลือก

6) วันศุกร์   เช้าเก็บใบ        สายเก็บราก       เที่ยงเก็บเปลือก    เย็นเก็บต้น

7)  วันเสาร์   เช้าเก็บราก      สายเก็บต้น       เที่ยงเก็บเปลือก    เย็นเก็บใบ

 

7.4 การเก็บตัวยาตามยาม(กาลเวลา)

1) กลางวัน

(06.00-09.00 น.) ยาม 1 เก็บ ใบ ดอก ลูก

(09.00-12.00 น.) ยาม 2 เก็บ กิ่ง ก้าน

(12.00-15.00 น.) ยาม 3 เก็บ ต้น เปลือก แก่น

(15.00-18.00 น.) ยาม 4 เก็บ ราก

 

2) กลางคืน

(18.00-21.00 น.) ยาม 1 เก็บ ราก

(21.00-24.00 น.) ยาม 2 เก็บ ต้น เปลือก แก่น

(24.00-03.00 น.) ยาม 3 เก็บ กิ่ง ก้าน

(03.00-06.00 น.) ยาม 4 เก็บ ใบ ดอก ลูก

8. ตัวยาประจำธาตุ

ในร่างกายของมนุษย์เราประกอบขึ้นจากธาตุทั้ง 4 ชนิด คือ ธาตุดิน 20 ประการ ธาตุน้ำ 12 ประการ ธาตุลม 6 ประการ ธาตุไฟ 4 ประการ และอากาศธาตุ คือ ช่องว่างในร่างกาย 10 ประการ ธาตุต่างๆเหล่านี้ถือเป็นที่ตั้งที่แรกเกิดของโรค ฉะนั้น เมื่อธาตุใดธาตุหนึ่งเกิดเจ็บป่วยหรือพิการขึ้นมา ตามคัมภีร์ได้จัดลักษณะตัวยาประจำธาตุและรสยาแก้ตามธาตุไว้ดังนี้

 

8.1 ลักษณะตัวยาประจำธาตุ

ก.  ดอกดีปลี ประจำ ปถวีธาตุ คือ ธาตุดิน 20 ประการ

ข.  รากช้าพลู ประจำ อาโปธาตุ คือ ธาตุน้ำ 12 ประการ

ค.  เถาสะค้าน ประจำ วาโยธาตุ คือ ธาตุลม 6 ประการ

ง.  รากเจตมูลเพลิง   ประจำ  เตโชธาตุ คือ ธาตุไฟ 4 ประการ

จ.  เหง้าขิงแห้ง  ธาตุอากาศ  คือ  ช่องว่างภายในร่างกาย  10  ประการ

 

8.2 รสยาแก้ตามธาตุ

ก.  ปถวีธาตุพิการ แก้ด้วย ยารสฝาด  หวาน  มัน  เค็ม

ข.  อาโปธาตุพิการ แก้ด้วย ยารสเปรี้ยว  เมาเบื่อ  ขม

ค.  วาโยธาตุพิการ แก้ด้วย ยารสสุขุม  เผ็ด  ร้อน

ง.  เตโชธาตุพิการ แก้ด้วย ยารสเย็น  จืด

สารบัญ แพทย์แผนไทย เภสัชกรรม

• สารบัญ แพทย์แผนไทย เภสัชกรรม

บทที่ 2

เภสัชวัตถุ

2.2  พืชจำพวกเถา- เครือ 

ได้แก่  พรรณไม้ที่เป็นเถา- เครือ  เลื้อยพาดพันตามต้นไม้  ตามรั้วเลื้อยตามพื้นดิน  บางเถา- เครือ  ก็สั้น  บางเถา- เครือ  ก็ยาว  บางชนิดมีมือเกาะ  บางชนิดก็ไม่มีมือเกาะ  ซึ่งมนุษย์เรานิยมเรียกว่า  เถา  หรือ  เครือ  ที่นิยมใช้ทำยามี  ดังนี้

 

กรด  ไม้เถาเนื้อแข็ง

  เปลือกต้นและราก  รสฝาด  สรรพคุณ  แก้ท้องร่วง  บิด  แก้ปวดท้อง  จุกเสียด

  ผล รสฝาดเบื่อ สรรพคุณ ขับไส้เดือน ต้มเอาน้ำอม  แก้เหงือกบวม  ปากเปื่อย

 

กระดอม  ไม้เถาเลื้อยตามพื้นดิน  จำพวกมะระขี้นก

  ลูก รสขม สรรพคุณ บำรุงน้ำดี แก้ดีแห้ง ดีฝ่อ  ดีเลือด  คลั่งเพ้อ  เจริญอาหาร ทำให้โลหิตเย็น บำรุงมดลูก

 

กระไดลิง  ไม้เถาแบนพาดพันต้นไม้

         เถา  รสเบื่อเมา สรรพคุณ แก้พิษทั้งปวง แก้ตัวร้อน ขับเหงื่อ แก้ไข้ แก้พิษฝี  แก้ไข้เซื่องซึม

 

กระทกรก  ไม้เถายืนต้น

  เปลือกต้น  รสฝาด  สรรพคุณ  แก้แผลเน่าเปื่อย

  ใบ  รสเย็นเฝื่อน  สรรพคุณ  แก้หวัดคัดจมูก

  เถา  รสฝาดเฝื่อน  สรรพคุณ  ถอนพิษยาเบื่อเมา  คุมธาตุ  รักษาบาดแผล

  เมล็ด  รสร้อนเล็กน้อย  สรรพคุณ  แก้เด็กท้องขึ้น  อืดเฟ้อ

  ราก  รสเบื่อเมา  สรรพคุณ  แก้กามโรค  ตัวร้อนเนื่องจากพิษไข้

 

กระทกรก  (กระโปรงทอง,  รกช้าง,  เถาสิงโต,  ผ้าขี้ริ้วห่อทอง)

  เถา- ใบ  รสชุ่มเย็นเอียน  สรรพคุณ  ขับปัสสาวะ  ขับเสมหะทรวงอก  แก้ไอ  แก้บวม

  ผลสุก  รสหวานเปรี้ยว  สรรพคุณ  บำรุงปอด  แก้ปอดอักเสบ  ขับเสมหะ

 

กระทงลาย  (กระทุงลาย)  ไม้เถาพาดตามต้นไม้

  เถา  ราก  รสขมฝาด  สรรพคุณ  แก้ไอ  แก้บิด  แก้ปวดท้อง

  ราก  รสขมจัด  สรรพคุณ  แก้ไข้จับสั่น  (มาลาเรีย)

 

กระทุงหมาบ้า  ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้

  เถา  รสเบื่อเอียน  สรรพคุณ  ดับพิษร้อน  ถอนพิษไข้  กระทุ้งพิษไข้หัว ไข้กาฬ  พิษฝี  ขับปัสสาวะ  แก้ดีกำเริบนอนละเมอเพ้อกลุ้ม  ปวดศีรษะ  เซื่องซึม

 

กระพังโหม  ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้อื่นๆ  มี  2  ชนิดคือ  ตูดหมู  ตูดหมา  สรรพคุณเหมือนกัน

  ใบ  เถา  รสกลิ่นเหม็น  สรรพคุณ  แก้ตานซาง  แก้ตัวร้อน  ขับลม  แก้ธาตุพิการ  ท้องเสีย  เจริญอาหาร  ขับพยาธิไส้เดือน

ใบ  ตำพอก  แก้พิษงู  แก้ปวดฟัน  แก้รำมะนาด

หมายเหตุ  กระพังโหมที่แท้ต้องเป็นชนิดที่มียางออกเมื่อเด็ดใบและเถาสดๆ  ชนิดไม่มียาง เรียกว่า ย่านพาโหม ไม่ใช่กระพังโหม

 

กระเพียด  หรือ  หนอนตายยาก  ไม้เถาเลื้อยพาดพันตามต้นไม้

  ราก  รสเมาเบื่อ  สรรพคุณ  แก้โรคผิวหนัง  ผื่นคัน  แก้ริดสีดวงทวาร ใช้ทุบแช่น้ำทำลาย ตัวแมลงได้

 

กวาวเครือขาว  และ  กวาวเครือแดง  ไม้เถาพาดพันตามต้นไม้ใหญ่

  เปลือกเถา  รสเย็นเบื่อเมา  สรรพคุณ  แก้พิษงู

  หัว  รสเย็นเบื่อเมา  สรรพคุณ  บำรุงเนื้อหนังให้เต่งตึง  บำรุงสุขภาพให้สมบูรณ์  บำรุงความกำหนัด  (ถ้ารับประทานมากอาจเป็นอันตรายได้)

 

กรุงเขมา  ไม้เถาขนาดเล็กๆ

  ราก  รสเย็นหอมสุขุม  สรรพคุณ  แก้ไข้ที่มีพิษร้อน  แก้ดีซ่าน  บำรุงร่างกายให้แข็งแรง

 

แกแล  ไม้เถายืนต้น

  แก่น  รสข่มขื่น  สรรพคุณ  บำรุงน้ำเหลือง  แก้พุพอง  บำรุงกำลัง

 

โกฐพุงปลา  เป็นไม้อาศัยเกาะอยู่บนต้นไม้อื่นคล้ายกล้วยไม้  เป็นไม้ล้มลุกเนื้ออ่อน

  ลูก  รสฝาด  สรรพคุณ  แก้ท้องร่วง  แก้อาเจียน  แก้บิด  แก้ปวดเบ่ง  แก้เสมหะพิการ  สมานแผล

 

กำจาย  (หนามจาย)  ไม้เถามีหนาม

  ราก  รสเบื่อเย็นเล็กน้อย  สรรพคุณ  ขับระดูสตรี  แก้พิษงู  ถอนพิษแมลงกัดต่อย  แก้พิษฝี แก้แผลเรื้อรัง

 

กำแพงเจ็ดชั้น  (ลุ่มนก)  ไม้เถาขนาดใหญ่

  เถา  รสเบื่อเมา  สรรพคุณ  ขับโลหิตระดูสตรี  บำรุงโลหิต  ขับผายลม  แก้ไข้  แก้ปวดตามข้อ แก้เม็ดประดงผื่นคัน

 

ขจร  ไม้เถาเลื้อยพาดพันตามต้นไม้  หรือบางแห่งเรียกว่า  สลิด

  ราก  รสเย็นเบื่อ  สรรพคุณ  ทำให้อาเจียน  ถอนพิษยาเบื่อเมา  ดับพิษทั้งปวง  หยอดตา แก้ตาอักเสบ  ตาแฉะ  ตาแดง  ตามัว

 

ขมิ้นเครือ  ไม้เถาเลื้อยพันต้นไม้ใหญ่

  ต้น  รสฝาดเฝื่อนร้อน  สรรพคุณ  แก้น้ำดีพิการ  ขับฝายลมทำให้เรอ

  ใบ  รสฝาดเฝื่อน  สรรพคุณ  แก้บิดมดลูก  ขับโลหิตระดูสตรีเสียให้เป็นปกติ

  ดอก  รสฝาดเฝื่อน  สรรพคุณ  แก้บิดมูกเลือก

  ราก  รสฝาดเฝื่อน  สรรพคุณ  แก้ลมอัมพฤกษ์  บำรุงน้ำเหลือง  ฝนหยอดตา       แก้กระจกตา แก้ตาแดง  ตาแฉะ  ตามัว  และตาอักเสบ

 

ข้าวสารเถา  หรือ  เถาข้าวสาร  ไม้เลื้อยพันตามต้นไม้

  ราก  รสเย็นเบื่อ  สรรพคุณ  แก้ตาแดง  ตาแฉะ  ตามัว

 

ขี้กาขาว  ไม้เถาเลื้อยตามพื้นดิน

  เถา  รสขม  สรรพคุณ  บำรุงน้ำดี  ดับพิษ  เสมหะและโลหิต

  ใบ  รสขม  สรรพคุณ  ตำสุมขม่อมเด็กในตอนเย็น  ๆ  แก้หวัด  คัดจมูก

  ลูก  รสขมจัด  สรรพคุณ  แก้ตับปอดพิการ  ถ่ายอุจจาระ  ถ่ายเสมหะ  ถ่ายพิษตานซาง

 

ขี้กาแดง  ไม้เถาเลื้อยตามพื้นดิน

  ลูก  รสขมจัด  สรรพคุณ  บำรุงน้ำดี  แก้พิษเสมหะและโลหิต  ถ่ายและล้างโทษเสมหะ  และอุจจาระให้ตก

  ราก  รสขม  สรรพคุณ  แก้ไข้ตัวร้อน  ดับพิษไข้  แก้ปวดศีรษะ  บำรุงน้ำดี

  ลูก  มีคุณสมบัติพิเศษ  คือ  ถ่ายพิษตานซาง  แก้ตานขโมยพุงโรเด็กได้ดี

 

เขี้ยวงู  หรือ  ตึ่งเครือคำตัวแม่  ไม้เถาเนื้อแข็งเลื้อยพาดพันต้นไม้อื่น

  เถา  รสขื่นร้อนเล็กน้อย  สรรพคุณ  ขับโลหิตในมดลูกหลังคลอดบุตร แก้สันนิบาตหน้าเพลิง แก้มดลูกอักเสบ  แก้ปวดท้อง  ขับลม

 

คนทีสอขาว  ไม้เถายืนต้นขนาดย่อม  หรือเรียกว่า  คนทีสอเครือ

  ใบ  รสขมเมา  สรรพคุณ  บำรุงน้ำดี  ขับลม  ฆ่าพยาธิผิวหนัง

  ดอก  รสขมเมา  สรรพคุณ  บำรุงน้ำดี  แก้ไข้  แก้พยาธิ  แก้หืดไอ  แก้ไข้ในหญิงมีครรภ์

  เมล็ด  รสขม  สรรพคุณ  เจริญอาหาร

  ราก รสขม สรรพคุณ แก้โรคตับ ถ่ายน้ำเหลืองเสีย  ขับเหงื่อ  ขับปัสสาวะ บำรุงธาตุ แก้ปวดข้อและปวดกล้ามเนื้อ

 

คนทีสอทะเล  เป็นไม้เลื้อยตามพื้นทราย

  ต้น  รสเผ็ดร้อน   สรรพคุณ  แก้ตัวพยาธิ  ฟกบวม  แก้เสมหะ  แก้ลม  แก้ริดสีดวงในคอ

 

คัดเค้า  ไม้เถายืนต้นมีหนามแหลมคม

  เถา  รสฝาด  สรรพคุณ  แก้เสมหะ  บำรุงโลหิต

  ลูก  รสฝาดอมเปรี้ยว  สรรพคุณ  ขับฟอกโลหิตระดูสตรีที่เน่าร้าย

  ราก  รสเย็นฝาดเล็กน้อย  สรรพคุณ  ขับและแก้ไข้เพื่อโลหิต

 

คุคะ  (ขรุขระ)  ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้

  เถา  รสเย็น  สรรพคุณ  ระงับความร้อน  แก้ไข้ร้อนในกระสับกระส่าย แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย  แก้น้ำเหลืองเสีย

 

โคคลาน  ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้

  เถา  รสขมเบื่อเย็น  สรรพคุณ  แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย ครั่นตัว เส้นตึง             แก้ปวดหลัง  ปวดเอว  แก้กระษัย  ขับปัสสาวะ  แก้ไตพิการ  บำรุงโลหิต

โคกกระออม  หรือ  ตุ้มต้อก  ไม้เลื้อยขนาดเล็กคล้ายมะระ

  เถา  รสขมขื่น  สรรพคุณ  แก้ไข้

ใบ  รสขมขื่น  สรรพคุณ  แก้หืด

ดอก  รสขมขื่น  สรรพคุณ  ขับโลหิต

ลูก  รสขมขื่นเย็น  สรรพคุณ  ดับพิษไฟลวก

ราก  รสขมเย็น  สรรพคุณ  แก้พิษงู  ใช้หยอดตาแก้ตาต้อ

ใช้ทั้ง  5  รสขมเย็น  สรรพคุณ  ขับปัสสาวะ  บำรุงน้ำนม  ระบายท้อง  แก้ไข้

 

คอเบ็ด  (คอเป็ด)  ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้

  เถา  รสขื่นเอียนขม  สรรพคุณ  บำรุงโลหิต  แก้ไข้ตัวร้อน  แก้กระษัย  ขับปัสสาวะ

 

จิงจ้อขาว  หรือ  จิงจ้อหลวง  ไม้เถาเลื้อยพาดพันตามต้นไม้

   เถา  รสร้อน  สรรพคุณ  แก้ลมพรรดึก  กระตุ้นลำไส้ช่วยย่อยอาหาร แก้เสมหะ  โลหิตและกำเดา

 

จิงจ้อแดง  หรือ  จิงจ้อเหลี่ยม  ไม้เถาเลื่อยพาดพันต้นไม้

  เถา  รสหวาน  สรรพคุณ  บำรุงเนื้อให้สดชื่น

  ราก  รสร้อนขื่นเล็กน้อย  สรรพคุณ  แก้เสมหะและลม  ช่วยการย่อยอาหาร  แก้กำเดา  และโลหิต

 

ชะลูกขาว  ไม้เถาเลื้อยพาดพันตามต้นไม้

  เปลือกเถา  รสหอมเย็น  สรรพคุณ  ขับผายลม  แก้ปวดในท้อง

  ใบ ลูก รสร้อนหอมสุขุม สรรพคุณ แก้ไข้ร้อนใน  กระสับกระส่าย  สะอึก  แก้ดีพิการ แก้คุดทะราด

 

ชะลูกแดง  ไม้เถาเนื้อแข็งยืนต้น

  ใบ  รสร้อนหอมสุขุม  สรรพคุณ  กระจายโลหิต

  ราก  รสเย็น  สรรพคุณ  แก้โรคไข้เรื้อรัง  แก้เลือดออกตามไรฟัน

 

ชะเอมไทย  (ส้มป่อยหวาน)  ไม้เถายืนต้นขนาดกลาง

  เนื้อไม้  เถา  รสหวานชุ่ม  สรรพคุณ  แก้เสมหะในลำคอ  แก้คอแห้ง  แก้ลม  บำรุงธาตุ บำรุงกำลัง  บำรุงกล้ามเนื้อให้เจริญ  ขับเสมหะ  แก้น้ำลายเหนียว  แก้เลือดออกตามไรฟัน

  ใบ  รสขื่น  สรรพคุณ  ขับโลหิตระดู

  ดอก  รสขื่นขมน้อย  สรรพคุณ  ช่วยย่อยอาหาร

  ราก  รสหวานเอียน  สรรพคุณ  แก้เสมหะจุกคอ  แก้ไอ  บำรุงหัวใจให้สดชื่น

 

ชะเอมบ้าน  (ชะเอมสวน)  ไม้เถาเลื่อยพาดพันตามต้นไม้

  ราก  รสหวานเอียน  สรรพคุณ  กัดเสมหะในลำคอ  หยอดตา  แก้เจ็บตา  ตาอักเสบ

 

ชะเอมป่า  หรือ  ชะเอมเถา  ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้

  เถา  รสหวานเอียน  สรรพคุณ  ถ่ายลม  แก้คอแห้ง  บำรุงผิวหนัง  แก้โรคตา

  ใบ  รสขมน้อย  สรรพคุณ  ถ่ายโลหิต

ดอก  รสขมน้อย  สรรพคุณ  แก้ดีและโลหิตพิการ

ผล  รสขมน้อย  สรรพคุณ  ถ่ายเสมหะ

ราก  รสหวานเอียน  สรรพคุณ  แก้กระหายน้ำ  ทำให้ชุ่มคอ

 

ชิงช้าชาลี  (บอระเพ็ดตัวผู้)  ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้

  เถา  รสขม  สรรพคุณ  แก้พิษฝีดาษ  แก้ไข้เหนือ  ไข้เพื่อโลหิต  แก้ฝีกาฬ  บำรุงกำลัง  บำรุงธาตุ เจริญอาหาร  ทำให้เลือดเย็น  แก้มะเร็ง

  ใบ  รสขมเมา  สรรพคุณ  ฆ่าพยาธิผิวหนัง  แก้มะเร็ง

  ดอก  รสขมเมา  สรรพคุณ  ขับพยาธิในท้อง  แก้รำมะนาด  ปวดฟัน  แก้แมลงเข้าหู

 

เชือกเขาไฟ  (ย่างทราย)  ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้

  เถา  รสขม  สรรพคุณ  ระบายท้อง  แก้แน่น  จุกเสียด  ขับลมในลำไส้  แก้ท้องขึ้น  อืดเฟ้อ

 

แซ่ม้าทะลาย  ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้

  เถา  รสฝาดเย็น  สรรพคุณ แก้พิษร้อน  แก้เม็ดประดง  ผื่นคัน  แก้โรคผิวหนัง  น้ำเหลืองเสีย

 

ซองแมว  (ซ้องแมว)  ไม้เถายืนต้น  คล้ายพวกต้นตรุษจีน

  ใบ  รสขม  สรรพคุณ  ระบายท้อง  แก้ปวดหู  แก้ปวดศีรษะ  แก้ผมร่วง  ต้มอมแก้เหงือกบวม แก้ปวดฟัน

  ลูก  รสขมเล็กน้อย  สรรพคุณ  แก้โรคท้องมาน  แก้ปวดข้อ  ปวดกล้ามเนื้อ  แก้ไอ แก้วัณโรค  ทาแก้แผลน้ำกัด

  ราก  รสขมเย็น  สรรพคุณ  แก้วัณโรค  แก้ร้อนในกระหายน้ำ  ดับพิษร้อน  ถอนพิษไข้

 

หญ้านาง  (ปู่เจ้าเขาเขียว  หรือ  หญ้าภคินี)  มี  2  ชนิดคือ  ชนิดขาว  และเขียว  เป็นไม้เถาเลื้อย พากพันต้นไม้อื่น

  ราก  รสเย็นขม  สรรพคุณ  แก้ไข้ทุกชนิด  ไข้พิษ  ไข้เหนือ  ไข้หัว เหือด หัด สุกใส  ฝีดาษ ไข้กาฬ  ขับกระทุ้งพิษได้ดี

 

หญ้านางใหญ่  (โพกพาย)  ไม้เถาเลื้อยพาดพันตามต้นไม้อื่น

  เถา รสเย็น สรรพคุณ ดับพิษไข้  แก้กระษัย  ขับปัสสาวะ  แก้โลหิตพิการ  แก้บวม  ตามตัว

 

หญ้านางแดง  ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้

  ราก  รสเย็น  สรรพคุณ  ฝนใส่น้ำกิน  แก้ไข้หมากไหม้  (ไข้พิษ)  แก้พิษสำแดง      แก้เมาเห็ด  เมาสุรา ถอนพิษได้ดี  (บางคนเรียก  รางจืด)

 

 ดีปลี ไม้เถาคล้ายพริกไทย  เลื้อยพาดพันต้นไม้

  ดอก  รสร้อน  สรรพคุณ  แก้ปถวีธาตุพิการ  แก้ท้องร่วง  ขับลมในลำไส้

  เถา  รสเผ็ดร้อน  สรรพคุณ  แก้ปวดฟัน  แก้ปวดท้อง  แน่น  จุกเสียด  ท้องขึ้น  อืดเฟ้อ

 

ตาไก่  ไม้เถายืนต้น

  เปลือกเถา  รสเบื่อเมาเล็กน้อย  สรรพคุณ  ขับโลหิตระดูสตรีให้เป็นปกติ แก้โลหิตระดูขาว ระดูเน่าเหม็น  แก้มดลูกอักเสบ  เจ็บเสียวท้องน้อย  แก้ปวดหลัง  ปวดเอว  บำรุงโลหิต

 

ตานหม่อน  (ตาลขี้นก)  ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้

  ใช้ทั้งต้น  รสเบื่อเย็น  สรรพคุณ  แก้พิษตานซาง  บำรุงเนื้อหนังให้ชุ่มชื่น คุมธาตุ  ขับไส้เดือนในท้อง

 

ตีนเป็ดตาเครือ     (เถาเอ็นอ่อน)  เป็นไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้อื่น

  ใบ   รสเบื่อเอียน  สรรพคุณ  แก้ปวดเสียวตามร่างกาย  แก้เส้นตึง  เมื่อยขบ  ทำให้เส้นเอ็นหย่อน

เถา  รสขม  สรรพคุณ  แก้เส้นตึง  แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย

 

ตูมกาเครือ  ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้อื่น มี 2 ชนิด  คือ  ชนิดเถาสีแดง  และ  สีขาว

   เถา  รสขม  สรรพคุณ  แก้ไข้เพื่อเสมหะและดี  บำรุงไฟธาตุ  ช่วยย่อยอาหาร  ขับผายลม

  ราก  รสขมเอียน  สรรพคุณ  แก้พิษไข้ตัวร้อน  ถอนพิษงู  

หัว  รสขมเอียน  สรรพคุณ  แก้ริดสีดวง

 

แตงกวา  ไม้เถาเลื้อยไปตามพื้นดิน  และพาดพันต้นไม้ตาย

  ผล  รสเย็น  สรรพคุณ  ขับปัสสาวะ  แก้ปัสสาวะขัด  

 

แตงไทย ไม้เถาเลื้อยไปตามพื้นดิน  และพาดพันต้นไม้ตาย

  ใบ  ดอก  รสจืด  สรรพคุณ  แก้ไข้  ลดความร้อน

 

แตงอุลิด  หรือ  แตงโม ไม้เถาเลื้อยไปตามพื้นดิน   และพาดพันต้นไม้ตาย

  น้ำคั้นจากผล  รสหวานเย็น   สรรพคุณ  แก้ร้อนในกระหายน้ำ แก้ปากเป็นแผล     ขับปัสสาวะ  แก้อาการอ่อนเพลียละเหี่ยใจ  แก้อาการแน่น

  เปลือกผล  รสหวานเย็น  สรรพคุณ แก้ร้อนในกระหายน้ำ  แก้ปากและลิ้นเป็นแผล  

  เมล็ดใน  รสมันหวาน    สรรพคุณ  ช่วยหล่อลื้นลำไส้  แก้กระเพาะปัสสาวะอักเสบ  แก้ลมขึ้น  เบื้องสูง  (ความดันสูง)  ขับเสมหะ  แก้อาเจียนเป็นเลือด  แก้ไอเรื้อรัง

  ราก  ใบ  เถา  รสฝาดเย็น   สรรพคุณ   แก้บิด  แก้ท้องร่วง

 

แตงหนู  ไม้เถาเลื้อยไปตามพื้นดิน   

  เถา  รสขื่นขม  สรรพคุณ  ขับเสมหะ  

ใบ  ลูก  รสขื่นขม  สรรพคุณ  แก้ไขจับสะท้านร้อนสะท้านหนาว

ดอก  รสขม  สรรพคุณ  ขับโลหิต

ราก  รสขมเย็น  สรรพคุณ  ขับปัสสาวะ  แก้ลม  แก้คุดทะราด  แก้เสมหะ

 

แตงร้าน   ไม้เถาเลื้อยไปตามพื้นดิน   

ใบ  รสจืด  สรรพคุณ  แก้ไข้  แก้ตัวร้อน

 

ต้อยติ่ง  ไม้ต้นเล็ก

เมล็ด  รสเย็นฝาด  สรรพคุณ  ดูดหนอง  สมานแผล  ทำให้แผลแห้งเร็ว  

 

ตำลึง  (ผักสี่บาท, ผักแคบ) ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้อื่น

  ใบ  รสเย็น  สรรพคุณ  ดับพิษร้อน  ถอนพิษไข้  แก้ไข้ตัวร้อน  แก้พิษฝี  ถอนพิษขนของใบไม้ และตำแย  แก้ปวดแสบปวดร้อน  แก้คัน

  เถา  รสเย็น  สรรพคุณ  ใช้น้ำในเถาหยอดตา  แก้ตาฝ้า  ตาแดง  ตาช้ำ  ตาแฉะ  ตาอักเสบ

ราก  รสเย็น  สรรพคุณ  แก้ดวงตาเป็นฝ้า  ดับพิษทั้งปวง

 

ถอบแถบ  ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้

  ใช้ทั้งต้น  รสเบื่อเอียน  สรรพคุณ  แก้พิษตานซาง  แก้ตานขโมย  ขับพยาธิเสมหะถ่ายลม

  ใบ  ใช้ทั้ง  3  ใบ  ใส่เกลือเล็กน้อย  ต้มเอาน้ำให้เด็กอ่อนรับประทาน  ระบายท้องได้ดี

 

ถั่วผี  ไม้ล้มลุกเครือ

ราก  รสเย็น  สรรพคุณ  ขับปัสสาวะ  แก้ปัสสาวะพิการ

 

ถั่วลันเตา  ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้

เถา  รสเย็น  สรรพคุณ   แก้ตับพิการ  ชักตับ  แก้ตับทรุด

ฝัก  รสมัน  สรรพคุณ  บำรุงกำลัง  บำรุงไขข้อ

 

เถาเกล็ดนาคราช  ไม้เถาเลื้อย

  เถา  รสเย็น  สรรพคุณ  แก้พิษตะขาบ  แมงป่อง  แก้พิษงู  และถอนพิษต่างๆ  คั่วให้เหลือง ดองสุรา  สรรพคุณ  ขับโลหิตระดู  แก้ปวดเอวปวดหลัง  เนื่องจากโลหิตระดูไม่ปกติ

 

เถาคัน  ไม้เถาพาดพันต้นไม้อื่น  มี  2  ชนิด  คือ  ชนิดแดง  และชนิดขาว  แต่นิยมใช้ชนิดแดงมาก

  เถา รสขื่นขม  สรรพคุณ  ขับเสมหะ แก้กระษัย  ทำให้เส้นหย่อน  ฟอกเลือด  ขับลม  แก้ฟกช้ำภายใน  ขับเลือดเน่าและขับคาวปลาหลังการคลอด

  ใบ  อังไฟพอเหี่ยว  ปิดหัวฝี  ให้ฝีแตกเร็ว

 

เถาคุ  ไม้เถายืนต้น

  เถา  รสฝาด  สรรพคุณ  แก้เม็ดประดง  ขับลมในข้อขัด  แก้ปวดข้อและแท่งกระดูก

ราก  รสฝาดเย็น  สรรพคุณ  แก้มือเท้าอ่อนเพลีย

 

เถานาคราช  (ว่านนาคราช)  ไม้เลื้อยพาดพันต้นไม้ผุ

  เถา  รสเย็น  สรรพคุณ  ถอนพิษอักเสบ  ปวดแสบ  ปวดร้อน  ถอนพิษสัตว์ กัดต่อย  แก้พิษฝี แก้สัตว์มีพิษขบกัด

 

เถาปล้อง  ไม้เถายืนต้น

ใบ  รสเย็นเบื่อ  สรรพคุณ  ตำกับสุราพอก  แก้ปวดฝี  ถอนพิษปวดอักเสบ

ราก  รสเย็นเบื่อ  สรรพคุณ  ฝนกับสุราทา  แก้พิษตะขาบ  แมงป่อง  พิษงู

 

เถามวก  (เครือเขามวก) ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้  มี2  ชนิด  คือ  แดงและขาว  มักใช้ทั้ง2รวมกัน

เถา  รสเย็นเบื่อ  สรรพคุณ  บำรุงโลหิต  แก้โลหิตจาง  แก้ท้องร่วง  ลงแดง

  เนื้อเถา  รสขมเบื่อเย็น  สรรพคุณ  แก้ไอเซื่องซึม  แก้ปวดขัดตามร่างกาย รักษาบาดแผลให้หายเร็ว  ทำให้มีลมเบ่งช่วยให้คลอดบุตรเร็ว

 

เถาลิ้นเสือ  ไม้เลื้อยพาดพันต้นไม้  

เถา  รสขื่น  สรรพคุณ  แก้ตับทรุด  ตับพิการ  ม้ามโต  บำรุงตับ

 

เถาวัลย์หญ้านาง  ไม้เถาเลื้อยตามพื้นดิน

เถา  ใบ  รสเย็น  สรรพคุณ  แก้ไข้  ลดความร้อน

 

เถาวัลย์ปูน  ไม้เถาขนาดเล็ก

  เถา  รสจืดเบื่อเอียน  สรรพคุณ  ขับปัสสาวะ  แก้กระษัย  ขับเสมหะ  ทำให้เส้นเอ็นหย่อน

ใบสด  ขยี้กับปูนเอาฟอง  ทาบาดแผลสด

 

เถาวัลย์เปรียง  ไม้เลื้อยพาดพันต้นไม้อื่น

  เถา  รสเบื่อเอียน  สรรพคุณ  ถ่ายเส้น  ถ่ายกระษัย  แก้เส้นเอ็นขอด  เส้นตึง       แก้ปวดเมื่อย ทำให้เส้นเอ็นหย่อน  ขับปัสสาวะ  ถ่ายเสหะลงสู่คูทวาร

 

เถาเอ็น  หรือ  เถาเมื่อย  ไม้ประเภทเดียวกับตีนเป็ดเครือ  (เถาเอ็นอ่อน)

  เถา  รสขมติดเมา  สรรพคุณ  แก้ปวดเมื่อย  แก้เส้นตึง  บำรุงเส้นเอ็น

  เมล็ด  รสร้อน  สรรพคุณ  ขับลมในลำไส้  แก้ปวดท้อง  แน่น  จุกเสียด  ท้องขึ้นอืดเฟ้อ

 

ทองระอา  หรือ  เถาปล้อง  ไม้เถาขนาดใหญ่

  เถา  รสเอียน  สรรพคุณ  ถอนพิษยาเบื่อเมา  ถอนพิษไข้ตัวร้อน

 

นมพิจิตร  ไม้เถาคล้ายมะระ

เถา  รสขม  สรรพคุณ  แก้ไขที่มีพิษ  แก้ร้อนในกระหายน้ำ  บำรุงน้ำนม

 

นมแมว  ไม้เถายืนต้น

เนื้อไม้  ราก  รสฝาดเย็น  สรรพคุณ  แก้ไข้หวัด  ใช้เพื่อเสมหะ  และไข้ทับระดู

 

นมวัว  เป็นไม้เถายืนต้น  ถ้าอยู่ใกล้ไม่อื่นก็เลื้อยพาดพัน

เนื้อไม้  เถา  รสเย็นเฝื่อน  สรรพคุณ  แก้ไข้กลับ

ผล  รสเย็น  สรรพคุณ  ตำทาแก้เม็ดตุ่มผื่นคันตามตัว

ราก  รสเย็น  สรรพคุณ  บำรุงน้ำนม  แก้โรคผอมแห้งในสตรีหลังคลอดบุตร

 

หนามไก่ไห้  ไม้เถายืนต้น

  ราก  รสเย็น  สรรพคุณ  ดับพิษร้อน  ถอนพิษไข้ทุกชนิด  แก้ไข้ความร้อนสูง ชักคลั่งเพ้อ ไข้จับสั่น  แก้ไข้พิษ  หัด  สุกใส  ดำแดง

 

หนามเล็บแมว  หรือ  หนามเล็บเหยี่ยว  ไม้เถายืนต้น

   ราก  รสเปรี้ยวขื่น  สรรพคุณ  ขับระดูขาว  ขับปัสสาวะ  แก้มดลูกพิการ  ฝีมุตกิด    ฝีในมดลูก แก้เบาหวาน

 

หนามพัน  หรือ  หนามหีน

  ราก รสฝาด สรรพคุณ กล่อมโลหิต  แก้ไขพาระดู  (ไข้ทับประดูหรือระดูทับไข้)

 

หนาวเดือนห้า  ไม้เถาพาดพันต้นไม้ใหญ่

  เถา  รสเบื่อเมาเย็น  สรรพคุณ  ขับเหงื่ออย่างแรง  แก้ไข้  ลดความร้อน ใช้มากอาจเป็นอันตรายถึงตายได้

 

หนอนตายหยาก  (กะเพียดหนู)  ไม้เลื้อยตามพื้นดินหรือพาดพันต้นไม้อื่น

  ราก  รสเบื่อเมา  สรรพคุณ  ทุบให้ละเอียดผสมน้ำ  ฟอกล้างผม  ฆ่าเหา  หิด  และกลาก

  รากสดพอกปิดปากแผลให้สัตว์ในส่วนที่เลียไม่ถึง  ฆ่าหนอนและแมลงตายสิ้น

  น้ำแช่รากไม้นี้  ใช้ราดฉีดทำลายหนอนหรือแมลงที่มารบกวนพืชผักได้

   ต้มรับประทานแก้โรคผิวหนังผื่นคัน  ต้มกับยาฉุย  รวมหัวริดสีดวงทวาร  ทำให้แห้งฝ่อ

  รากสดทุบให้แตก  ใส่ปากไหปลาร้า  ทิ้งไว้ค้างคืน  รุ่งขึ้นหนอนจะตายสิ้น

 

น้ำเต้า  ไม้เถาเลื้อยตามพื้นดิน  หรือพันต้นไม้อื่น

ใบ  รสจืดเย็น  สรรพคุณ  ขับปัสสาวะ  ดับพิษร้อน  แก้ไข

ผล  รสเย็น  สรรพคุณ  บำรุงน้ำนม  ขับปัสสาวะ

 

น้ำเต้าขม  ไม้เถาเลื้อยตามพื้นดิน  หรือพันต้นไม้อื่น

  ใบ  รสขมเย็น  สรรพคุณ  แก้ไข้ตัวร้อน  ดับพิษอักเสบ  แก้ร้อนในกระหายน้ำ  แก้พุพอง  แก้เริม  งูสวัด  แก้ฟกบวม

 

บอระเพ็ด  ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้อื่น

  เถา  รสขมเย็น  สรรพคุณ  แก้พิษฝีดาษ  ไข้เหนือ  ไข้พิษ  แก้ร้อนใน    กระหายน้ำ  ทำให้เนื้อเย็น สะอึก  บำรุงกำลัง  บำรุงน้ำดี  บำรุงไฟธาตุ

  ใบ  รสขมเมา  สรรพคุณ  ฆ่าพยาธิไส้เดือน  ฆ่าแมลงเข้าหู  แก้รำมะนาด  ปวดฟัน

  ลูก  รสขม  สรรพคุณ  แก้ไข้  แก้เสมหะเป็นพิษ

  ราก  สรรพคุณ  แก้ไข้สูงมีอาการเพ้อคลั่ง

 

บอระเพ็ดพุงช้าง  (สบู่เลือด)  ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้อื่นๆ

เถา  รสขมเมา  สรรพคุณ  ขับโลหิตระดู  กระจายลมที่แน่นในอก

ใบ  รสขม  สรรพคุณ  บำรุงไฟธาตุ  

ดอก  รสขมเมา  สรรพคุณ  โรคผิวหนัง  ผื่นคัน  ช่วยย่อยอาหาร

  หัว  รสขม  สรรพคุณ  หั่นตากแห้งทำผงรับประทานกับน้ำผึ้ง  บำรุงกำลัง  ขับผายลม เจริญอาหาร  เป็นยาอายุวัฒนะ

 

บวบขม  ไม้เถาล้มลุกเลื้อยพาดพันต้นไม้

ลูกสด  รสขม  สรรพคุณ  ฟอกศีรษะ  แก้คัน  แก้รังแค

เมล็ด  รสเมา  สรรพคุณ  แก้หืด

รังบวบแห้ง  รสจืดเมา  แก้ริดสีดวงจมูก

 

บวบหอม  ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้

ลูกอ่อน  รสจืด  สรรพคุณ  บำรุงร่างกาย

ราก  รสจืด    สรรพคุณ  บำรุงธาตุ  บำรุงน้ำดี  ระบายพิษไข้

 

พระขรรค์ไชยศรี  (หนาวเดือนห้า  หรือฝนแสนห่า)  ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้

  เถา  รสเมาเบื่อ  สรรพคุณ  ขับเหงื่อ  ระงับความร้อน  เป็นยาอันตราย  เพราะขับเหงื่อมาก ทำให้หนาวสั่นอาจถึงชีวิตได้

 

พาหมี  ไม้เถายืนต้น

  ราก  รสเอียนเบื่อเมา  สรรพคุณ  แก้ริดสีดวงลำไส้  แก้ริดสีดวงจมูก  อันตรายเพราะเป็นยาเบื่ออย่างแรง

 

พาดไฉน  หรือ  อีลุ้ม  ไม้เถายืนต้น

  เถาและราก  รสร้อนเล็กน้อย  สรรพคุณ  ถ่ายเสมหะ  และโลหิต  ขับผายลม  แก้หืด  แก้ไอ แก้คุดทะราด  แก้โรคพยาธิผิวหนัง

 

พริกไทย  ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้

  เถา  รสร้อน  สรรพคุณ  แก้เสมหะในทรวงอก  แก้อติสาร  (ท้องร่วงอย่างแรง)

ใบ  รสเผ็ดร้อน  สรรพคุณ  แก้ลมจุกเสียดแน่น  ปวดมวนในท้อง

ดอก  รสร้อน  สรรพคุณ  แก้จักษุแดงเนื่องจากความดันโลหิตสูง

  เมล็ด  รสร้อนเผ็ด  สรรพคุณ  แก้ลมอัมพฤกษ์  ลมมุตฆาต  ลมลั่นในท้อง          แก้ท้องขึ้นอืดเฟ้อ บำรุงธาตุ  แก้เสมหะเฟื่อง

 

พริกหาง  ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้อื่น

เมล็ด รสเย็น  สรรพคุณ  ขับปัสสาวะ  ถอนพิษฟกบวม  แก้กามโรค  บำรุงธาตุ

 

พริกหอม  ไม้เถายืมต้น

  ใบ  รสเผ็ด  สรรพคุณ  แก้รำมะนาด  ปวดฟัน  ทำให้น้ำลายใส

  เมล็ด  รสร้อน  สรรพคุณ  ขับลมในลำไส้ให้ผายเรอ  ขับปัสสาวะ

 

พลูแก  ไม้เถาพาดพันต้นไม้อื่น  ใบเล็กคล้ายพลูจีน

ต้น  รสเผ็ดร้อนเล็กน้อย  สรรพคุณ  แก้ริดสีดวง

ใบ  รสเผ็ดร้อนเล็กน้อย  สรรพคุณ  ฆ่าเชื้อโรคผิวหนัง

ดอก  รสเผ็ดร้อนเล็กน้อย  สรรพคุณ  แก้โรคตา

ราก  รสเผ็ดร้อนเล็กน้อย  สรรพคุณ  แก้เลือด  ขับลม

   ใช้ทั้ง  5  รสเผ็ดร้อนเล็กน้อย  สรรพคุณ  แก้โรคเรื้อน  มะเร็ง  คุดทะราด          แก้กามโรค แก้โรคผิวหนัง

 

พลูเขียว  ไม้เถาพาดพันต้นไม้อื่น

ใบ  รสเย็น  สรรพคุณ  แก้รำมะนาด  ปวดฟัน  ทำให้น้ำลายใส

 

พลูคาว  ไม้เถาต้นเล็ก

   ใบ รสร้อนเล็กน้อยกลิ่นคาวชื่น สรรพคุณ แก้กามโรค แก้น้ำเหลืองเสีย แก้เข่าข้อ  ทำให้แผลแห้ง  แก้โรคผิวหนังทุกชนิด

 

พลูจีน  ไม้เถาพาดพันต้นไม้อื่นๆ

  ใบสด  รสเผ็ด  สรรพคุณ  ลนไฟอุ่นๆ  ปิดหน้าอกเด็ก  แก้ปอดและหลอดลมอักเสบปิดตามต่อมน้ำเหลือง  แก้อักเสบทำให้ยุบเร็ว  เคี้ยวอมในปาก  แก้แมงกินฟัน

  น้ำคั้นจากใบสด  รสเผ็ด  สรรพคุณ  ช่วยบำรุงเยื่อกระเพาะอาหาร

 

พลูทองหลวง  ไม้เถาพาดพันต้นไม้อื่น

  ใบ  รสเผ็ดร้อน  สรรพคุณ  แก้ปากเหม็น  แก้ปวดฟัน  ขยี้กับสุราทาแก้ลมพิษ     ใช้ลนไฟปิดหน้าอก  แก้ปวดแสบปวดร้อน  ลนไฟนาบท้องเด็ก  แก้ปวดท้องและแก้อัณฑะยาน

 

พลูป่า   ไม้เถาเล็กๆขึ้นตามภูเขา

  ใบ    รสเผ็ดร้อน  สรรพคุณ  แก้รำนาด  ปวดฟัน

 

พลูเหลือง   ไม้เถาพาดพันต้นไม้อื่น

  ใบ  รสเผ็ด  สรรพคุณ   ขับลม  แก้ผื่นคัน  แก้ปากเหม็น

 

เพชรกะฏัก     ไม้เถาเนื้ออ่อน

  ต้น  รสขื่นร้อน สรรพคุณ  แก้ไข้หวัด  แก้ไข้เพื่อดี แก้มึนงงศีรษะ แก้โรคประสาท แก้นอนไม่หลับ  แก้พรรดึก  กระจายลมแน่นในทรวงอก

 

เพชรสังฆาต   (ขันข้อ,สามร้อยต่อ)  ไม้เถาเนื้ออ่อนเลื้อยพาดพันต้นไม้อื่น

  เถา   รสขื่นร้อนเล็กน้อย   สรรพคุณ  แก้กระดูกแตก  หัก  ซ้น   ขับลมในลำไส้     แก้ริดสีดวงทวารหนัก

 

เพชรหึง   ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้อื่น

  เถา   รสขื่นร้อนเล็กน้อย   สรรพคุณ   แก้ท้องขึ้นอืดเฟ้อ   ขับผายลม   แก้ไข้จับสั่นเรื้อรัง แก้ม้ามโต  พุงโร  เนื่องจากพิษไข้มาลาเรีย

 

ฟักข้าว   ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้อื่น 

  ใบ   รสเย็น   สรรพคุณ  แก้ไข้ตัวร้อน  ถอนพิษอักเสบ

  เมล็ด  รสมัน  สรรพคุณ  บำรุงปอด  แก้ฝีในปอด

ราก   รสเบื่อเย็น  สรรพคุณ  ถอนพิษทั้งปวง

 

ฟักทอง   ไม้เถาพาดพันต้นไม้อื่นและเลื้อยตามพื้นดิน

ราก   รสเบื่อเอียน   สรรพคุณ  แก้พิษสัตว์กัดต่อย  แก้กามตายด้าน

เมล็ด   รสมันเบื่อ  สรรพคุณ   ขับพยาธิในท้อง

 

มะกาเครือ  หรือ  สะไอเครือ  ไม้เถายืนต้น

เถา รสขมฝาดเฝื่อนเย็น สรรพคุณ แก้บิดมูกเลือด ปวดเบ่ง ขับฟอกโลหิตระดู

 

มะกล่ำตาหนู  หรือ  มะกล่ำเครือ  ไม้เถาพาดพันต้นไม้อื่น  

  ราก  รสเปรี้ยวเย็น  สรรพคุณ  แก้เสมหะในลำคอ  แก้ไอ  แก้เสียงแห้ง  กล่องเสียงอักเสบ

  เมล็ด  รสขื่นเย็น  แก้ริดสีดวงตา  และกระจกตาอักเสบ  

 

มะกล่ำเครือ  เป็นพิษต่อร่างกายมากไม่ควรใช้

 

มะขามเครือ  ไม้เถาพาดพันต้นไม้อื่น  

เถา  รสเปรี้ยว  สรรพคุณ  ขับเสมหะ   ถ่ายท้อง   ฟอกโลหิตระดู

 

มะเดื่อดิน    ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้อื่น 

   ราก   รสฝาดเฝื่อน  สรรพคุณ  แก้เม็ดประดงผื่นคัน  ลมพิษ  แก้พิษฝีภายใน       แก้ตับไตพิการ บำรุงกำลังขับโลหิตระดู

 

มะตึ่ง  ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้อื่นๆ

   เปลือก  ราก  รสขมเย็น  สรรพคุณ  แก้ไข้  แก้กระษัย   แก้ดีซ่าน  แก้ตับอักเสบ  แก้ปวดตามข้อมือเท้าบวม

 

มะระขี้นก  (ผักไห)  ไม้เถาเล็กๆ

  ใบ  เถา  รสขม   สรรพคุณ  แก้ไข้  บำรุงน้ำดี  ระบายอ่อนๆ

  ผล  รสขม  สรรพคุณ  แก้พิษฝี  แก้บวม  แก้ปวดเจ็บอักเสบจากพิษต่างๆ          แก้ปากเปื่อยปากเป็นฝ้าขาวเป็นขม  บำรุงระดูสตรี

 

มะระจีน  ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้

  ใบ  รสขม  สรรพคุณ  แก้ไข้หวัด  ไข้ตัวร้อน  บำรุงน้ำดี

 

มะลิ  เป็นไม้เถายืนต้น  คล้ายไม้พุ่ม  ถ้าไม้อื่นอยู่ใกล้ก็พาดพันหรือคลุม

  เถา  รสขื่นเย็น  สรรพคุณ  แก้คุดทะราด  ขับเสมหะ  และโลหิต

  ใบสด  รสเย็นฝาด  สรรพคุณ  แก้แผลพุพอง  แก้แผลเรื้อรัง  พิษฝีดาษ

  ดอก  รสหอมเย็น  สรรพคุณ  ทำให้จิตใจแช่มชื่น  แก้ไอ  แก้ร้อนในกระหายน้ำ  แก้เจ็บตา

 

มะลิวัลย์  (มะลิป่า)  ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้

  ดอก  รสเย็นหอม  สรรพคุณ  บำรุงหัวใจ  แก้ไข้ตัวร้อน

  ราก รสเย็นจืด สรรพคุณ ถอนพิษยาเบื่อเมา  ถอนพิษไข้  แก้พิษอักเสบต่างๆ

 

มะแว้งเครือ  ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้อื่น

  ผล  รสขม  สรรพคุณ  แก้ไอ  ขับเสมหะ  แก้เบาหวาน  บำรุงน้ำในตับอ่อน

  ราก  รสขื่นเปรี้ยวเล็กน้อย  สรรพคุณ  ขับเสมหะ  แก้ไอ  แก้ไข้สันนิบาต  แก้น้ำลายเหนียว

 

ยางน่องเครือ  ไม้เถายืนต้น

  ยาง รสเมาเบื่อ สรรพคุณ บำรุงหัวใจอย่างแรง นำพิษซึมเข้าบาทแผลอย่างรวดเร็ว

ยางน่อง  ไม่ใช้ยาพิษ  แต่นำฤทธิ์ยาพิษเข้าทางบาทแผลได้รวดเร็วมาก

 

รางจืด  และรางเย็น  ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้อื่น

  ราก รสเย็น สรรพคุณ ถอนพิษเบื่อเมา แก้ไข้ตัวร้อน ถอนพิษไข้ แก้ร้อนใน  กระหายน้ำ

 

รางแดง  ไม้เถายืนต้น

เถา รสจืดเย็น สรรพคุณ  ขับปัสสาวะ  แก้กระษัยเส้นตึง  กระษัยกร่อนทุกชนิด

 

ลิ้นมังกร  ไม้เถาเล็กๆ  ใช้ชนิดดอกแดงมาก

เถา  รสเย็น  สรรพคุณ  ถอนพิษสัตว์กัดต่อย  แก้พิษงู

 

ลุ่มนก  ไม้เถาขนาดใหญ่

   เถา  รสเบื่อเมา  สรรพคุณ  แก้ปวดตามข้อ  แก้เม็ดประดงผื่นคัน  แก้ไข้บำรุงโลหิต  ขับผายลม ฟอกและขับโลหิตระดู

 

เล็บมือนาง  ไม้เถายืนต้น

ใบ  รสเย็นเอียนเบื่อ  สรรพคุณ  ทาแก้พิษฝี  แก้อักเสบ

ผล  รสเบื่อเอียน  สรรพคุณ  ขับไส้เดือน  ทำให้สะอึก

ราก  รสเบื่อเอียน   สรรพคุณ  ขับอุจจาระเป็นฟองขาวเหม็นคาว

ใช้ทั้ง  5  รสเบื่อเอียนเล็กน้อย  สรรพคุณ  ขับพยาธิ  แก้พิษตานซาง

 

เล็บลอก  ไม้เถาพาดพันไม้อื่น

เถา รสเย็น สรรพคุณ บำรุงหัวใจ  แก้อ่อนเพลีย  บำรุงประสาท  แก้ไข้เซื่องซึม

 

ลำไยเถา  ไม้เถายืนต้น

ราก รสฝาดเฝื่อนร้อนเล็กน้อย สรรพคุณ  แก้เสมหะ  แก้ลม  แก้ชอกช้ำภายใน

 

ส้มป่อย  ไม้เถายืนต้น

  ใบ  รสเปรี้ยวฝาดเล็กน้อย  สรรพคุณ  ถ่ายเสมหะ  ล้างเมือกมันในลำไส้ แก้บิด  ฟอกล้างโลหิตระดู  ประคบให้เส้นเอ็นอ่อน

 

สะบ้าดำ  ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้

  เมล็ด  รสเบื่อเมา  สรรพคุณ  แก้โรคผิวหนัง  กลากเกลื้อน  หิด  ฆ่าเชื้อโรคผิวหนัง  สุมเป็นถ่าน แก้พิษไข้เซื่องซึม  แก้พิษร้อนต่างๆ

 

สะบ้ามอญ  ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้

  เมล็ด รสเมา  สรรพคุณ  แก้โรคผิวหนัง  ผื่นคัน  สุมเป็นถ่าน  แก้พิษไข้ตัวร้อน

 

สะบ้าลาย  ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้

เมล็ด  รสเมาเบื่อ  สรรพคุณ  แก้โรคผิวหนัง  น้ำเหลืองเสีย

 

สะบ้าเลือด  ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้

เมล็ด  รสเบื่อเมา  สรรพคุณ  แก้โรคผิวหนังผื่นคัน  แก้หิด  ฆ่าพยาธิผิวหนัง

 

สามสิบ  (รากสามสิบ)  ไม้เถาเล็กๆ

ราก รสเย็นหวานชุ่ม สรรพคุณ บำรุงกำลัง  บำรุงตับ  ปอด  บำรุงเด็กในครรภ์

 

สีฟันเครือ  ไม้เถายืนต้น

เถา  รสเย็นฝาด  สรรพคุณ  บำรุงโลหิตระดูสตรีให้สมบูรณ์

ใบ  รสเย็น  สรรพคุณ  ตำพอกแก้ปวดฝี

ดอก  รสเย็น  สรรพคุณ  แก้ตาช้ำอักเสบ  แก้แมลงสัตว์กัดต่อย

 

แสลงใจเครือ  ไม้เถา

   เมล็ด  รสเมาเบื่อ  สรรพคุณ  บำรุงหัวใจ  บำรุงประสาท  บำรุงธาตุ  ทำให้ความจำดี  แก้อัมพาต แก้ปวดเมื่อยบั้นเอว  แก้กระษัย  ขับปัสสาวะ  ใช้มากเป็นพิษชักกระตุกถึงตายได้

  ใบ  ตำกับสุราพอก  แก้แผลเน่าเปื่อย

ราก  รสเมาเบื่อ  สรรพคุณ  แก้ท้องขึ้นอืดเฟ้อ

 

แสลงพัน  ไม้เถาพาดพันต้นไม้อื่น

   เถา  รสเมาเบื่อร้อนเล็กน้อย  สรรพคุณ  แก้โรคผิวหนังผื่นคัน  น้ำเหลืองเสีย  กระจายเลือดเน่าเสียให้เดินสะดวก  บำรุงโลหิต  ขับฟอกโลหิตระดู

 

สลอดน้ำ  ไม้เถายืนต้น

ใบ  รสจืด  สรรพคุณ  บำรุงเนื้อหนังให้สมบูรณ์

ดอก  รสเมาเอียนเล็กน้อย  สรรพคุณ  แก้ริดสีดวงจมูก  แก้ปวดศีรษะ

ราก รสเย็นจืด สรรพคุณ แก้ไข้เหนือ ไข้พิษ ระบายอ่อนๆ ถ่ายพิษไข้ ถ่ายพรรดึก

 

สำมะงา  ไม้เถายืนต้น

ใบ รสเย็นเบื่อ สรรพคุณ ต้มเอาน้ำอาบ แก้โรคผิวหนัง ประดง ผื่นคัน

 

หนุมานประสานกาย  เป็นไม้เถายืนต้น

ใบ รสฝาดเย็นเอียน สรรพคุณ แก้ไอ แก้หืดหอบ แก้อาเจียนเป็นโลหิต (วัณโรคปอด) ห้ามเลือดและสมานแผลได้ดี

 

หางไหลขาว  ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้

เถา  รสเอียนเล็กน้อย สรรพคุณ ถ่ายเสมหะและโลหิต ถ่ายลม ถ่ายเส้นเอ็น

 

หวายขม  เป็นพืชจำพวกเถามีหัว – เหง้า คล้ายเหง้าข่า

หัว รสขมเย็น สรรพคุณ แก้ไอ บำรุงน้ำดี แก้ร้อนในกระหายน้ำ

 

หวายตะค้า เป็นพืชพวกเถาไม่มีหัว

เถา ต้น รสเย็น สรรพคุณ แก้พิษร้อน แก้พิษไข้กาฬ แก้ชัก เพราะความร้อนสูง     แก้สลบ แก้หอบ แก้ลิ้นกระด้างคางแข็ง เนื่องจากพิษไข้

คุณสมบัติพิเศษ ต้องสุมไฟเสียก่อน จึงมาผสมยา มีอำนาจดับพิษร้อน พิษไข้ได้วิเศษ

 

หวายโป่ง เป็นพืชจำพวกเถา (ส่วนมากนำมาทำขาเก้าอี้หวาย)

เถา รสจืด สรรพคุณ แก้ไข้ตัวร้อน แก้ซางชัก

 

หวายลิง (หวายเย็บจาก) เป็นพืชจำพวกเถาเลี้อย ลงหัวคล้ายข่า

เหง้า รสขมกร่อย สรรพคุณ แก้ไข้ แก้ตัวร้อน แก้ไข้เพื่อดีและโลหิต

 

อบเชยเถา ไม้เถาเลื้อยพาดพันต้นไม้อื่น

ราก รสหอมเย็น สรรพคุณ บำรุงหัวใจ แก้ลมวิงเวียน ทำจิตใจให้ชุ่มชื่น ขับลมใน    ลำไส้ แก้ปวดมวนในท้อง

 

อังกาบ ไม้เถาเลื้อยต้นเล็กๆ มี 3 ชนิด คือ ชนิดดอกเหลือง ดอกขาว ดอกม่วงดำ สรรพคุณเหมือนกัน

ราก  รสเฝื่อน สรรพคุณ แก้เสมหะ เจริญไฟธาตุ ฟอกโลหิตระดูสตรี ขับปัสสาวะ

 

อัญชันบ้าน ไม้เถาพาดพันต้นไม้อื่น ใช้ชนิดดอกสีขาวมาก

ราก รสจืด สรรพคุณ ขับปัสสาวะ แก้ปวดฟัน โคนฟันอักเสบ แก้ตาฝ้าฟาง ตามัว

 

อัญชันป่า ไม้เถายืนต้น

ราก รสเบื่อเอียน สรรพคุณ ถอนพิษยาเบื่อเมา ถอนพิษไข้และพิษอักเสบ เป็นแผลอักเสบ

 

อุโลกเครือ ไม้เถาต้นเล็กๆ

ต้น รสเย็น สรรพคุณ แก้ไข้ ขับปัสสาวะ

ใบสด รสเย็น สรรพคุณ แก้ต่อมทอนซิลอักเสบ เจ็บคอ แก้พิษฝี ปวดแสบปวดร้อน ถอนพิษจากการอักเสบ

2.3 พืชจำพวกหัว – เหง้า

ได้แก่ พรรณไม้ที่ไม่ใช้หัวหรือเหง้าฝังลงดิน ส่วนมากเป็นพืชล้มลุก เมื่อเข้าฤดูฝน ฝนตกลงมาก็แตกหน่อออกต้นเจริญงอกงาม และเมื่อถึงฤดูแล้ง ฝนไม่มีก็เหี่ยวเฉาลง ล้มแห้งตายไป เมื่อถึงฤดูฝนก็แตกหน่อเจริญงอกงามมาใหม่อีกเป็นดังนี้เรื่อยไป บางชนิดก็ทนทานต่อความแห้งแล้งได้ดี บางชนิดทนทานต่อความแห้งแล้งไม่ค่อยได้ แล้วแต่ชนิดของพืช          

 

จะกำหนดแน่นอนไม่ได้ แต่ที่เรียกกันว่าตัวนั้น ต้องมีลักษณะกลม ถ้ายาวก็ต้องมีลักษณะกลมมากกว่า เหง้านั้น อาจเป็นลักษณะแบนเป็นปุ่มเป็นแง่งหรือยาวรี มีลักษณะต่างๆ กัน พวกหัว เช่น หัวบุก หัวกลอย และหัวกระดาด ส่วนหง้าและแง่งจะหาดูได้ง่าย เช่น เหง้าสับปะรด เหง้าข่า แง่งขิง แง่งไพล แง่งกระชาย และหาข้อพึงสังเกตเอาไว้ว่ามีลักษณะเป็นอย่างไร พวกนี้ตามท้องถิ่นทั่วๆ ไปนิยมเรียกกันว่าหัว หรือเหง้า ตัวอย่างดังต่อไปนี้

 

กระชาย ไม้ล้มลุกลงหัว มี 3 ชนิด คือ กระชายเหลือง กระชายดำ กระชายแดง นิยมใช้อย่างเหลือง

หัว รสเผ็ดร้อนขมหอม สรรพคุณ แก้ปากเปื่อย ปากแตกเป็นแผล ขับระดูขาว       แก้ใจสั่น  แก้ปวดมวนในท้อง แก้บิดมูกเลือด บำรุงกำลัง

แง่งหรือรากใหญ่ ที่ติดกับหัว รสเผ็ดร้อนขมเล็กน้อย สรรพคุณ แก้กามตายด้าน     ทำให้จิตใจกระชุ่มกระชวย มีคุณสมบัติคล้ายโสมจีน

 

กระเช้าผีมด หรือหัวร้อยรู  ไม่ใช่ไม้ลงหัว เป็นพวกกล้วยไม้เป็นโป่งใหญ่ที่ข้อ และลำต้น

หัว รสเย็นเบื่อ สรรพคุณ บำรุงหัวใจ ขับชีพจร ขับพยาธิในท้อง แก้พิษในข้อกระดูก แก้เม็ดประดง

 

กระดาดทั้ง 2 ไม้ลงหัว มี 2 ชนิด คือ กระดาดแดง กระดาดขาว

หัว รสเมาขื่น สรรพคุณ หุงกับน้ำมัน ใส่แผล กัดฝ้าแผล กัดหนอง แก้เรื้อรัง         รับประทานแก้เถาดานในท้องและกัดเมือกมันในท้องได้ดีอีกด้วย

 

กระแตไต่ไม้ ลักษณะคล้ายกล้วยไม้ เกาะอยู่บนต้นไม้ใหญ่ๆ

หัว รสจืดเบื่อ สรรพคุณ ขับปัสสาวะ แก้นิ่ว แก้เบาหวาน เบื่อพยาธิ แก้ไตพิการ     แก้แผลผุพอง

 

กะทือ  ไม้ลงหัวจำพวกขิง

  หัว  เหง้า  รสขมขื่นน้อยๆ  สรรพคุณ  บำรุงน้ำนมสตรีให้สมบูรณ์  แก้ปวดมวนในท้อง แก้บิด  ขับผายลม  ขับปัสสาวะ  หัวกะทือหมกไฟฝนกับน้ำปูนใส  รับประทาน   แก้ปวดเบ่ง    แก้บิด แก้เสมหะ เป็นพิษ แก้แน่นหน้าอก กล่อมอาจม ขับน้ำย่อยอาหารให้ลงลำไส้

  ราก  รสขมขื่นเล็กน้อย  สรรพคุณ  แก้ไข้ตัวเย็น  แต่รู้สึกร้อนภายใน  

ต้น  รสขมขื่น  สรรพคุณ  แก้เบื่ออาหาร  ทำให้เจริญอาหาร  

  ใบ  รสขมขื่นเล็กน้อย สรรพคุณ ขับเลือดเน่าในมดลูก และขับน้ำคาวปลา หลังคลอดบุตรใหม่ๆ

  ดอก  รสขมขื่น  สรรพคุณ  แก้ไข้เรื้อรัง  ไข้จับสั่นผอมเหลือง  แก้ไข้ตัวเย็น

 

กะทือป่า  ไม้ลงหัว

  หัว  เหง้า  รสขมขื่นเล็กน้อย  สรรพคุณ  บำรุงน้ำนมสตรีให้บริบูรณ์  แก้ปวดมวนในท้อง  แก้บิด ขับผายลม  ขับปัสสาวะ  หัวกะทือหมกไฟฝนกับน้ำปูนใส  รับประทานแก้ปวด  เบ่ง  แก้บิด  แก้เสมหะเป็นพิษ  แก้แน่นหน้าอก  กล่อมอาจม  ขับน้ำย่อยอาหารให้ลงลำไส้  

ราก  รสขมขื่นน้อยๆ  สรรพคุณ   แก้ไข้ตัวเย็น   แต่ร้อนใน

 

กระเทียม   ไม้ลงหัวต้นเล็ก

  หัว  รสร้อนฉุน สรรพคุณ   แก้ไอ  แก้โรคผิวหนัง  กลาก  เกลื้อน  แผลเน่า เนื้อร้าย  บำรุงธาตุ ขับโลหิตระดู  แก้โรคประสาท  น้ำคั้นจากหัว  หยอดหู  แก้ปวดหูและหูอื้อ

 

กลอย  ไม้ลงหัว

  หัว  รสขื่นคัน สรรพคุณ  กัดเถาดานเป็นก้อนแข็งอยู่ในท้อง  หุงกับน้ำมัน   ทาแผล  กัดหนองและฝ้า

 

กระวาน  ไม้มีเหง้าหรือหน่อคล้ายข่า  มี 2 ชนิด คือ ชนิดขาว  และชนิดดำ  สรรพคุณเหมือนกัน

  ใบ  รสเผ็ดเล็กน้อยกลิ่นหอม  สรรพคุณ  ขับลมให้ผายเรอ  ขับเสมหะ  แก้ไข้เซื่องซึม

ดอก  รสเผ็ดร้อนเล็กน้อย  สรรพคุณ  แก้เจ็บตา  ตาแฉะ  ตามัว

ลูก  รสเผ็ดร้อนเล็กน้อย  สรรพคุณ   ขับเสมหะ  โลหิต  และลม

 

ขมิ้นชัน   ไม้ลงหัว

  หัว  รสฝาดเอียน  สรรพคุณ  แก้ไข้เพื่อดี  คลั่งเพ้อ  แก้ไข้เรื้อรังผอมเหลือง        แก้โรคผิวหนัง  แก้เสมหะและโลหิต  แก้ท้องร่วง  สมานแผล

 

ขมิ้นอ้อย   ไม้ลงหัว

  หัว  รสฝาดเฝื่อน  สรรพคุณ  แก้ครั่นเนื้อครั่นตัว  สมานลำไส้  แก้ระดูขาว          ขับปัสสาวะ  ตำพอกแก้ฟกบวม  อักเสบ

  ใบ  รสเฝื่อน  สรรพคุณ  ขับปัสสาวะ   แก้บวมช้ำ  

 

ข่าใหญ่  (ข่าหลวง)  เป็นพืชลงหัวจำพวกกระวาน  โคนต้นขาว หัวขาว

  เหง้า  หัว  รสเผ็ดร้อนขม  สรรพคุณ  แก้ปวดท้อง  แก้จุกเสียดแน่น  ขับลมให้กระจาย  แก้ฟกบวม แก้พิษ  แก้บิดตกโลหิต  แก้ลมป่วง  แก้เกลื้อน  แก้สันนิบาตหน้าเพลิง  ตำผสมกับเกลือมะขามเปียกให้สตรีคลอดใหม่ๆ  รับประทานขับเลือด  ขับน้ำคาวปลา

  ใบ  รสเผ็ดร้อน  สรรพคุณ  ฆ่าพยาธิ  กลาก  ต้มน้ำอาบ  แก้ปวดเมื่อยตามข้อ

  ดอก  รสเผ็ดร้อน  สรรพคุณ   ท่าแก้เกลื้อน  กลาก

  ผล  รสเผ็ดร้อนฉุน  สรรพคุณ   ช่วยย่อยอาหาร  แก้ปวดท้อง  คลื่นเหียน  อาเจียน  ท้องอืดเฟ้อ  แก้บิดมีตัวและไม่มีตัว

  ตัวอ่อน (หน่อ) รสเผ็ดร้อนหวานเล็กน้อย  สรรพคุณ  แก้ลมแน่นหน้าอก           บำรุงเตโชธาตุ ช่วยย่อยอาหาร

  ต้นแก่  รสเผ็ดร้อนซ่า  สรรพคุณ  ตำผสมน้ำมันมะพร้าว  ทาแก้ปวดเมื่อยตามกล้ามเนื้อ แก้ปวดข้อ  แก้ลมตะคริว

  ราก  รสเผ็ดร้อนปร่า  สรรพคุณ  แก้เลือดเดินไม่สะดวก  แก้เหน็บชา แก้เสมหะและโลหิต

 

ข่าตาแดง  ลักษณะเหมือนข่าใหญ่ แต่เล็กกว่าเล็กน้อย  โคนต้นสีแดง หน่อขึ้นใหม่แดง     รสจัดกว่าข่าหลวง

  เหง้า  หัว  รสเผ็ดร้อนขม  สรรพคุณ  แก้ปวดท้อง  แก้จุกเสียดแน่น  ขับลมให้กระจาย แก้ฟกบวม  แก้พิษ  แก้บิดตกโลหิต  แก้ลมป่วง  แก้เกลื้อน  แก้สันนิบาตหน้าเพลิง  ตำผสมกับเกลือมะขามเปียกให้สตรีคลอดใหม่ๆ  รับประทานขับเลือด  ขับน้ำคาวปลา

ใบ รสเผ็ดร้อน  สรรพคุณ  ฆ่าตัวพยาธิกลาก  ต้มน้ำอาบ  แก้ปวดเมื่อยตามข้อ

  ดอก  รสเผ็ดร้อน  สรรพคุณ  ทาแก้เกลื้อน  กลาก

  ผล  รสเผ็ดร้อนฉุน  สรรพคุณ  ช่วยย่อยอาหาร  แก้ปวดท้อง  คลื่นเหียน  อาเจียน  ท้องอืดเฟ้อ แก้บิดมีตัวและไม่มีตัว

  ต้นอ่อน  (หน่อ)  รสเผ็ดร้อนหวานน้อยๆ  สรรพคุณ  แก้ลมแน่นหน้าอก  บำรุงเตโชธาตุ ช่วยย่อยอาหาร

  ต้นแก่  รสเผ็ดร้อนซ่า  สรรพคุณ  ตำผสมน้ำมันมะพร้าว  ทาแก้ปวดเมื่อยตามกล้ามเนื้อ ปวดข้อ  แก้ลมตะคริว

  ราก  รสเผ็ดร้อนปร่า  สรรพคุณ  แก้เลือดเดินไม่สะดวก  แก้เหน็บชา  แก้เสมหะและโลหิต

 

ข่าลิง  (ข่าเล็ก  ข่าน้อย)  ลักษณะเหมือนข่าใหญ่ทุกประการ  แต่เล็กกว่าเท่าตัว

หัว  เหง้า  รสเผ็ดร้อนซ่า  สรรพคุณ  แก้กามโรค  แก้จุกเสียด  แน่นเฟ้อ

ต้น  รสเผ็ดร้อนซ่า  สรรพคุณ  แก้ฝีดาษ  ฝีทราย  ฝีเส้น  ฝีฝักบัว

ใบ  รสเผ็ดร้อน  สรรพคุณ  แก้เกลื้อนน้อยใหญ่  ฆ่าพยาธิ

ดอก  ผล  รสเผ็ดร้อนขมซ่า  สรรพคุณ  ขับพยาธิลำไส้  ฆ่าพยาธิภายนอก

ราก  รสเผ็ดร้อนหอม  สรรพคุณ  แก้พิษฝีภายใน-ภายนอก

 

ข่าน้ำ  (ดาหลา)  ต้นใบคล้ายข่า  แต่เล็กกว่า  ต้นเอนคล้ายกะทือ

หัว  เหง้า  รสเผ็ดร้อนเฝื่อน  สรรพคุณ  แก้เม็ดประดง  แก้ผื่นคันตามผิวหนัง

   ต้น  หน่ออ่อน  ดอก  รสเผ็ดร้อนซ่า  สรรพคุณ  แก้เสมหะในคอ  แก้ลมแน่นหน้าอก (อุระเสมหะ)  บำรุงเตโชธาตุให้สมบูรณ์  แก้เลือดออกตามไรฟัน

 

ข้าวเย็นใต้  ไม้เลื้อยลงหัวชนิดนี้  เนื้อในหัว  สีขาว

  หัวและราก  รสกร่อยหวานมันเล็กน้อย  สรรพคุณ  แก้กามโรค  น้ำเหลืองเสียพุพอง ขับปัสสาวะ

ใบ  รสขื่น  สรรพคุณ  แก้ปากบวม  อักเสบ

ดอก  รสขื่นเบื่อ  สรรพคุณ  แก้โรคผิวหนัง  แก้คุดทะราด

ผล  รสขื่นจัด  สรรพคุณ  ลนไฟนาบลูกอัณฑะ  แก้อัณฑะอุ้ง  (ไส้เลื่อน)

 

ข้าวเย็นเหนือ  ไม้เถาลงหัว  เนื้อในหัวสีเหลือง

  หัวและราก  รสกร่อยหวานมันเล็กน้อย  สรรพคุณ  แก้กามโรค  แก้เส้นเอ็นพิการ   แก้น้ำเหลืองเสียพุพอง  ผื่นคัน  แก้ปัสสาวะ

  ต้น  รสจืดเย็น  สรรพคุณ   แก้ไข้เรื้อรัง  ไข้ตัวร้อน

  ใบ  รสจืดเย็น  สรรพคุณ  แก้ไข้เหนือ  แก้ไข้สันนิบาต

  ผล  รสขื่นจัด  สรรพคุณ  แก้ลมริดสีดวง

 

ขิงแคลง  (ขิงป่า)  ไม้ลงหัว  หรือลงแง่ง  แต่เล็กกว่าขิงบ้าน

  เหง้า  รสหวานเผ็ดร้อน  สรรพคุณ  แก้ไข  แก้ลมพรรดึก  แก้ลมพานไส้  แก้แน่น  แก้เสียดแทง แก้นอนไม่หลับ  แก้คลื่นเหียนอาเจียน

 

ขิงบ้าน  ไม้ลงหัวจำพวกเป็นแง่ง  หรือเหง้า

  เหง้า  รสหวานเผ็ดร้อน  สรรพคุณ  ขับลม  แก้ปวดท้อง  แก้จุกเสียด  เจริญอากาศธาตุ

  ต้น  รสเผ็ดร้อน  สรรพคุณ  ขับลมให้ผายเรอ

  ใบ  รสเผ็ดร้อน  สรรพคุณ  บำรุงกำเดา

ดอก  รสเผ็ดร้อน  สรรพคุณ  แก้โรคประสาท  ซึ่งทำให้ใจขุ่นมัว

ราก  รสหวานเผ็ดร้อน  สรรพคุณ  ขับเสมหะในลำคอ  เจริญอาหาร

 

เข้าค่า  ไม้ต้นลงหัว

หัว  รสร้อน  สรรพคุณ  แก้ฟกบวม  แก้พยาธิ  แก้คุดทะราด

ยาง  รสร้อนจัด   สรรพคุณ  กัดน้ำลาย  แต่เป็นพิษต่อร่างกาย

 

คล้า  หรือ  คลุ้ม  ไม้ลงหัวหรือเหง้า  เป็นกอคล้ายข่า

  หัว  รสเย็นเบื่อ  สรรพคุณ  แก้ไข้สูง  ไข้พิษ  ไข้กาฬ  แก้พิษไข้ตัวร้อน (ลดความร้อน) แก้ไข้เหนือ แก้ปอดบวม แก้ร้อนในกระหายน้ำ แก้ไข้รากสาด แก้ไข้หัด สุกใส  ดำแดง  ฝีดาษ

 

คูน  ไม้ลงหัว  ต้นคล้ายบอน

  หัว  รสเผ็ดขื่นคัน  สรรพคุณ  แก้ก้อนเถาดานในท้อง  สุมเป็นเถ้าถ่านผสมยา       แก้พิษไข้ตัวร้อน แก้ไข้เซื่องซึม  แก้พิษตานซางเด็ก  หุงกับน้ำมันทาบาทแผล  กัดฝ้า  กัดหนองได้ดี

 

ง่อนตาหงาย  ไม้ต้นเล็กๆลงหัว

หัว  รสเย็น  สรรพคุณ  ถอนพิษของเบื่อเมา  ถอนพิษไข้ตัวร้อน  ไข้จับสั่น

 

ดองดึง  ไม้เถาเลื้อยขนาดเล็กลงหัว

  หัว  รสร้อนเมา  สรรพคุณ  แก้โรคเรื้อน  คุดทะราด  แก้ปวดข้อ  (รูมาติซั่ม)        แก้กามโรค แก้พิษสัตว์กัดต่อย  

 

เต่าเกียด  ไม้พุ่มลงหัว

  หัว  รสเย็นหอมฉุย  สรรพคุณ  แก้ตับปอดพิการ ชักตับ กัดฟอกเสมหะ แก้ไอ

 

ถั่วพู  ไม้เถาเลื้อยชนิดลงหัว

หัว  รสหวานชุ่ม  สรรพคุณ  ชูกำลัง  บำรุงครรภ์  แก้อ่อนเพลีย  บำรุงดวงใจ  ให้ชุ่มชื่น

 

ท้าวยายม่อม  ไม้ชนิดลงหัว

  หัว ทำแป้งเรียกว่า แป้งท้าวยายม่อม รสมัน  สรรพคุณ  ผสมน้ำตาลกรวด ให้คนไข้รับประทาน บำรุงกำลัง  บำรุงหัวใจ  ทำให้จิตใจชุ่มชื่น

 

บุก  ไม้ล้มลุกลงหัว

  หัว  รสเบื่อเมาคัน  สรรพคุณ  กัดเถาคาน  กัดเสมหะ  หุงกับน้ำมันทาแผลกัดฝ้า  กัดหนอง

 

บัวน้ำ  บัวสาย  อันที่จริงจำพวกบัวน้ำหรือบัวสายนี้  เป็นพืชประเภทที่อยู่ในน้ำมีหัวและเหง้าด้วยก็เลยเอามาอธิบายในพืชจำนวนนี้ด้วย  คือ 

1. บัวขม  สายเล็ก  พันธุ์ดอกขาว
2. บัวกินสาย  สายขนาดกลาง  พันธุ์ดอกขาวแกมชมพู
3. บัวสัตตบุษย์  สายใหญ่   พันธุ์ดอกขาวปลอด
4. บัวสัตตบรรณ   สายใหญ่  พันธุ์ดอกสีแดงและสีชมพู
5. บัวจงกลนี   สายใหญ่   พันธุ์ดอกสีชมพู
6. บัวเผื่อน  สายขนาดกลาง  พันธุ์ดอกสีซีดขาว
7. บัวผัน  สายเห็ด  พันธุ์ดอกสีคราม ถ้าดอก

สีม่วงหรือสีชมพู สายและ

ดอกจะใหญ่

บัวทั้งหมดนี้ มีสรรพคุณเหมือนกันคือ

ดอก รส ฝาดหอมเย็น   สรรพคุณ บำรุงหัวใจให้ชุ่มชื่น บำรุงกำลัง แก้ไข้ตัวร้อน

เมล็ด  (คั่ว)  รสขมหอม   สรรพคุณ  บำรุงกำลัง  เจริญอาหาร

หัว  รสหอมมัน  สรรพคุณ  บำรุงร่างกาย  ชูกำลัง  บำรุงครรภ์

 

บัวบกป่า  ไม้ลงหัว  (บัวสันโดษ)

  หัว  รสเบื่อขมเล็กน้อย    สรรพคุณ  แก้ท้องร่วง  บำรุงธาตุ  เจริญอาหาร เป็นยาอายุวัฒนะ แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย

 

บัวหลวง  ไม้จำพวกเหง้า  มีชนิดต่างๆ  ดังนี้

1. บัวหลวงแดง  พันธุ์ดอกสีแดง
2. บัวหลวงขาว   พันธุ์ดอกสีขาว
3. บัวสัตตบงกชแดง  พันธุ์ดอกสีแดงซ้อน
4. บัวสัตตบงกชขาว  พันธุ์ดอกขาวสีซ้อน

รวมทั้ง  4  ชนิดคือมีคุณสมบัติเหมือนกันคือ

  เหง้า  รสหวานมันเล็กน้อย  สรรพคุณ  บำรุงกำลัง  แก้ร้อนใน  กระหายน้ำ         แก้เสมหะ  แก้ไข้เพื่อดี  แก้อาเจียน  แก้ไข้ตัวร้อน

  ดอก  รสฝาดหอม    สรรพคุณ  บำรุงครรภ์  แก้ไข้  ทำให้เกิดลมแบ่งคลอดบุตรได้ง่าย

  เกสร  รสฝาดหอม    สรรพคุณ  แก้ไข้  รากสาด  หรือไข้ท้องเสีย  ชูกำลังทำให้ชื่นใจ  บำรุงครรภ์ รักษา

  ฝัก  รสฝาด     สรรพคุณ  แก้ท้องเสีย  แก้พิษเห็ดเมา  ขับรกให้ออกเร็วเวลาคลอดบุตร

  เปลือกเมล็ด  รสฝาด    สรรพคุณ  แก้ท้องร่วง  สมานแผล

  เมล็ด  รสหวานมัน    สรรพคุณ  บำรุงกำลัง  บำรุงไขข้อ  ทำให้กระชุ่มกระชวย

  ดีบัว  รสขม    สรรพคุณ  ขยายหลอดเลือดในหัวใจ  แก้กกระหายหลังจากอาเจียนเป็นโลหิต แก้น้ำกามเคลื่อนขณะหลับ

  ใบอ่อน  มีวิตามินซี  รสฝาดเปรี้ยว  สรรพคุณ  บำรุงร่างกายให้ชุ่มชื่น

ใบแก่  รสฝาดเปรี้ยวเล็กน้อย  สรรพคุณ  แก้ไขบำรุงเลือด

 

ปรงบ้าน  ไม้พุ่มลงหัว

  หัว  รสเย็นเบื่อ  สรรพคุณ  ฝนกับน้ำปูนใสทา  แก้ลำลาบเพลิง  งูสวัด  เริม  ดับพิษปวดแสบปวดร้อน

 

ปรงป่า  ไม้ลงหัวใหญ่

  หัว รสฝาดเย็น   สรรพคุณ ฝนกับสุราทา แก้ฟกบวม สมานแผล แก้แผลเรื้อรัง   แผลกลาย

  ดอก รสเผ็ด    สรรพคุณ  บำรุงร่างกาย  บำรุงธาตุ  แก้ลม  แก้ดีและเสมหะพิการ   ไม้ลงหัว

  หัว  รสเผ็ดขมจัด    สรรพคุณ  แก้ไข้  แก้หวัด  แก้กำเดา  ขับลมในลำไส้  ตำสุมศีรษะเด็ก แก้หวัดกำเดา

 

เปราะหอมขาว  ไม้ลงหัวชนิดเดียวกับเปราะหอมแดง

  หัว  ใบ  รสร้อนหอม    สรรพคุณ  ขับลมในลำไส้ให้ผายเรอ  แก้ท้องขึ้นอืดเฟ้อ  ทำยาสุมขม่อมเด็ก  แก้หวัด  กำเดา  ซางชัก  และลมซาง

  ต้น  รสหอมติดร้อน    สรรพคุณ  ขับเลือดเน่าของสตรีหลังคลอดบุตร

  ดอก  รสหอมฉุย    สรรพคุณ  แก้เด็กนอนสะดุ้งผวา  ร้องไห้ตาค้าง  ชักตาเหลือก

 

เปราะหอมแดง  ไม้ลงหัวจำพวกมหากาฬ

  หัว  รสหอมเผ็ดเล็กน้อย   สรรพคุณ  ขับเลือด  ขับหนองให้ตก  แก้ไอ  แก้ลมพิษ  แก้ผื่นคัน

ต้น  รสหอมเผ็ดเล็กน้อย  สรรพคุณ  แก้ท้องขึ้นอืดเฟ้อ

ใบ  รสร้อนกลิ่นหอม  สรรพคุณ  แก้เกลื้อนวงใหญ่  

ดอก  รสหอมติดร้อน  สรรพคุณ  แก้โรคตาอักเสบ  ตาแฉะ

 

พุทธรักษาดอกแดง  ไม้ล้มลุกลงหัว

หัว  รสเย็นขื่น  สรรพคุณ  บำรุงปอด  แก้อาเจียนและไอเป็นโลหิต

 

ไพล  ไม้ลงหัว

  หัว  รสฝาดขื่นเอียน  สรรพคุณ  ตำคั้นผสมกับเกลือสะตุ  1  ช้อนโต๊ะรับประทานถ่ายพิษบิด ขับลมในลำไส้  ขับประจำเดือนสตรี  ฝนทาแก้เคล็ดบวมยอก  และผสมกับน้ำมันเบนซิน  ทาแก้เหน็บชาชนิดบวมสมานแผล

  ใบ  รสขื่นเอียน  สรรพคุณ  แกครั่นเนื้อครั่นตัว  แก้ปวดเมื่อย

  ต้น รสฝาดขื่นเอียน  สรรพคุณ  แก้อุจจาระพิการ  แก้ธาตุพิการ  อุจจาระพิการ

  ดอก  รสขื่น  สรรพคุณ  แก้ช้ำใน  กระจายเลือดเป็นก้อนเป็นนิ่ม

  ราก  รสเบื่อเอียน  สรรพคุณ  แก้เลือดกำเดาออกทางปากทางจมูก  แก้อาเจียนเป็นโลหิต

 

มหากาฬ  (ว่านมหากาฬ)  ไม้ลงหัว

  หัว  รสเย็น  สรรพคุณ  ดับพิษกาฬ  ดับพิษร้อน  แก้พิษไข้เซื่องซึม แก้กระสับกะส่าย แก้พิษอักเสบ

ใบ  รสเย็น  สรรพคุณ  ตำพอกถอนพิษฝี  แก้อักเสบ  ปวดแสบปวดร้อน

 

มหาสแดง  ไม้กอลงหัว

  หัว รสเย็น   สรรพคุณ แก้ไข้ แก้พิษร้อน แก้พิษหัวกาฬ แก้ตัวร้อน ขับปัสสาวะ

ยั้ง  ไม้เถาเลื้อยลงหัว

  หัว  รสหวานมัน    สรรพคุณ  ดับพิษ  แก้เส้นเอ็นพิการ  แก้กามโรค  น้ำเหลืองเสีย  เข้าข้อ

 

เร็ดหนู  ไม้ต้นเล็ก ๆ ลงหัว

หัว ราก รสร้อนเล็กน้อย    สรรพคุณ  บำรุงธาตุ เจริญอาหาร แก้อ่อนเพลีย  แก้กามตายด้าน

 

ลำพันแดง  หรือ  ลำพันขาว  ไม้ลงเหง้าอยู่ริมทะเล

เหง้า  รสเค็มกร่อย  สรรพคุณ  ขับโลหิตระดูสตรี  ขับลมในลำไส้  แก้จุกเสียด       แก้โลหิตระดูทำให้พิษให้คลั่งเพ้อ

 

หวานตะมอย  ไม่ใช่ไม้ลงหัว (พวกกล้วยไม้)

ใบ  รสเย็น  สรรพคุณ  แก้มือเท้าเย็น  บำรุงหัวใจ  ทำให้ชีพจรเต้นเร็ว  แก้ไข้กาฬกระทุ้งพิษ  ดับพิษร้อน  ขับพยาธิ

 

สิงหโมรา  ไม้กอลงเหง้า  ลำต้นเป็นหนามสีแดง

เหง้า  ก้าน ใบ  รสขมร้อน  สรรพคุณ บำรุงโลหิต ช่วยย่อยอาหาร ขับน้ำคาวปลาหลังคลอดบุตร

 

โสม ไม้เถาลงหัว มีโสมจีนและโสมอเมริกา จีนเรียก จินเส็ง จะนำมาใช้ได้ต้องมีอายุ  7 – 8  ปี

หัว  ราก  รสขมมัน  สรรพคุณ  บำรุงกำลังให้แข็งแรงกระปรี้กระเปร่า  บำรุงโลหิต

 

โหรา  ไม้ต้นเล็ก ๆ  ลงหัว  ส่วนมากได้มาตาดประเทศจีน  ในประเทศไทยมีบ้างเล็กน้อย

หัว  รสเมาเบื่อ  สรรพคุณ  ขับเสมหะ  แก้หอบหืด  แก้โรคผิวหนัง  เรื้อน  มะเร็ง  คุดทะราด

 

อุตพิด  ไม้กอลงหัว

หัว  รสขื่นคัน  สรรพคุณ  แก้ไอ  ขับปัสสาวะ  กัดล้างเสมหะ  แก้ริดสีดวงทวารหนัก  แก้ริดสีดวงจมูก  แก้โรคท้องมาน

 

2.4  พืชจำพวกผัก 

ได้แก่  พรรณไม้ต้นเล็ก ๆ  หรือต้นใหญ่  เป็นกอ  ตันต่ำ  ต้นสูงหรือเลื้อยไปอยู่บนบกก็มี  อยู่ในน้ำก็มี  บางชนิดใช้เป็นอาหารได้  และนิยมเรียกว่า  ผัก  ดังตัวอย่างต่อไปนี้

 

ผักกระชับ  เป็นไม้พุ่มขนาดย่อม (ซักบ้อเช้า)

ราก  รสจืดเย็น  สรรพคุณ  ระงับความร้อน  แก้ไข้  ขับปัสสาวะ

 

ผักกระเฉด  (ผักรู้นอน)  เป็นไม้เลื้อย

ใบ  และ  นม  รสเย็น  สรรพคุณ  แก้ไข้ตัวร้อน  ถอนพิษอักเสบ

 

ผักกระโฉม

ใบ  รสเย็น  สรรพคุณ  แก้ไข้พิษ  ไข้ตัวร้อน  ไข้หวัด  แก้ปวดศีรษะ

 

ผัดกาด  (หัวไชเท้า)

หัว  รสเย็น  สรรพคุณ  ตำคั้นกับน้ำตาลทรายแดง  แก้อาเจียนเป็นโลหิต  

เมล็ด  รสเผ็ดชุ่ม  ขับเสมหะและโลหิต  ระบายอ่อนๆ  ระงับอาการหอบ  แก้ลมจุกเสียด

 

ผักกาดนา  ไม้ต้นเล็กๆ

ใช้ทั้งต้น รสเย็น  สรรพคุณ  กระทุ้งพิษภายใน  แก้พิษตัวร้อน (ลดความร้อน)  แก้ไข้หัดสุกใสดำแดง  แก้พิษฝีดาษ  ขับเหงื่อ

 

ผักกาดน้ำ

ใช้ทั้งต้น  รสเย็น  สรรพคุณ ขับปัสสาวะ แก้นิ่ว แก้ช้ำรั่ว แก้กามโรค ระงับความร้อน  แก้ทางเดินปัสสาวะอักเสบ

 

ผักกูด  ไม้ต้นเล็กขึ้นอยู่ริมน้ำ

ใบ  รสเย็น  สรรพคุณ  แก้ไข้  แก้ตัวร้อน  แก้พิษอักเสบ

 

ผักขึ้นฉ่าย  ไม้ต้นเล็ก

ใช้ทั้งต้น  รสเย็นหอม  สรรพคุณ  ความดันโลหิต  บำรุงร่างกาย  แก้เบาหวาน

 

ผักโขมหนาม  ไม้ต้นเล็กๆ  มีหนามตามข้อ

ราก รสขมเย็นชื่นใจ สรรพคุณ แก้ช้ำใน แก้ไข้ แก้ตัวร้อน แก้เด็กลิ้นเป็นฝ้าละออง เจริญอาหาร

 

ผักโขมหัด  ไม้ต้นเล็ก

ราก รสเย็นชื่น สรรพคุณ แก้พิษร้อนใน ต้มเอาน้ำอาบ แก้เม็ดผื่นคัน ถอนพิษไข้    แก้เสมหะ  ขับปัสสาวะ

 

ผักโขมหิน  (ผักขมหิน)

ต้น  รสเผ็ดร้อน  สรรพคุณ  ผายลมผายเรอ  แก้เสมหะและดีพิการ

 

ผักขวง  (สะเดาดิน)  ไม้เลื้อยต้นเล็กๆ

ใช้ทั้งต้น  รสขม สรรพคุณ บำรุงน้ำดี ระงับความร้อน  ตำให้ละเอียดสุมหัวเด็ก  แก้หวัดขัดจมูก

 

ผักคราดหัวแหวน  ไม้ต้นเล็ก

ใช้ทั้งต้น  รสเอียนเบื่อเล็กน้อย  สรรพคุณ  แก้พิษตานซาง  แก้ริดสีดวง  แก้ผอมเหลือง  แก้เด็กตัวร้อน  แก้ปอดบวม  แก้ต่อมทอนซิลอักเสบ

 

ผักเค็ด  ไม้พุ่มขนาดเล็ก

ใบ  รสขื่นขม  สรรพคุณ ต้มเอาน้ำอาบ  แก้บาดแผล  แพ้ผื่นคัน

ราก  รสขมเย็น  สรรพคุณ  แก้พิษร้อนภายในร่างกาย

 

ผักชีลา  ไม้ต้นเล็กๆ

ลูก  รสขมฝาดร้อนหอม  สรรพคุณ  แก้ไข้เนื่องจากซาง  แก้กระหายน้ำ  บำรุงธาตุ  แก้คลื่นเหียน  อาเจียน  ขับลมในลำไส้  แก้สะอึก  แก้ตาเจ็บ

ราก  รสหอมเย็น  สรรพคุณ  กระทุ้งพิษไข้หัว  หัดเหือด  สุกใส  ดำแดง แก้ไอ  เจ็บคอ

 

ผักชีล้อม  ไม้ต้นเล็กๆ

เมล็ด  รสผอมร้อนเล็กน้อย  สรรพคุณ ขับลมในลำไส้ แก้ธาตุพิการ แก้ไอ แก้หอบ บำรุงปอด

 

ผักตับเต่าน้ำ  ไม้น้ำ 

ใช้ทั้งต้น  รสจืดเฝื่อน  สรรพคุณ  แก้เสมหะและลม  แก้เพ้อกลุ้ม  แก้ไขเพื่อดี  ช่วยย่อยอาหาร

 

ผักหนอก  (บัวบก)  ไม้ต้นเล็กๆใบกลม

ใช้ทั้งต้น  รสขมเล็กน้อย  สรรพคุณ  ตำคั้นเอาน้ำรับประทาน  บำรุงหัวใจ  แก้ช้ำใน  เนื่องจากพลัดตกหกล้ม  แก้เมื่อยล้า  อ่อนเพลีย  แก้บิด  ท้องเสีย

 

ผักบุ้งขัน  ผักชนิดนี้มีอยู่ทั้งน้ำจืด  น้ำเค็ม  เป็นเถาเลื้อยตามพื้นดิน

เถา  ใบ  รสขื่นเย็น  สรรพคุณ  ถอนพิษลมเพลมพัด  แก้พยาธิตัวจิ๊ด

 

ผักบุ้งขาว  ไม้เลื้อยทอดยอด  

ใบ  เถา  รสเย็น  สรรพคุณ  ถอนพิษทั้งปวง  แก้พิษลมเพลมพัด  แก้ตาฟาง

ใบ  ตำพอก  แก้พิษฝี  ถอนพิษอักเสบ

 

ผักบุ้งจีน  ไม้ต้นเล็ก

ใช้ทั้งต้น  รสเย็น สรรพคุณ แก้พิษฝี  ถอนพิษยาเบื่อเมา  แก้ตาฟาง  ตามัว

 

ผักบุ้งแดง  ไม้เลื้อยทอด

ใบ  เถา  รสเย็น  สรรพคุณ  ถอนพิษยาเบื่อเมา  แก้ตาฟาง  ตามัว

ใบ  ตำพอก สรรพคุณ  แก้พิษฝี  ถอนพิษอักเสบ

 

ผักบุ้งร้วม  ไม้น้ำ

ใช้ทั้งต้น  รสขม สรรพคุณ แก้พิษทั้งปวง ใช้ต้มเข้ากระโจมเอาไอรม ขับเหงื่อ แก้บวม เหน็บชา

 

ผักเบี้ย  ไม้ต้นเล็กๆ

ใบ  รสเย็น  สรรพคุณ  แก้ไข้  แก้ตัวร้อน  แก้พิษตานซาง

 

ผักเป็ดขาว  ไม้เลื้อยตามพื้นดิน

ใช้ทั้งต้น  รสขื่นเอียน  สรรพคุณ  ดับพิษโลหิต  ทำให้โลหิตเย็น  ฟอกและบำรุง    แก้ระดูสตรีเน่าเหม็น แก้ปวดเอวและท้องน้อย

ผัดเป็ดแดง  ไม้เลื้อยตามพื้นดิน

ใช้ทั้งต้น รสขื่นเอียน สรรพคุณ ดับพิษโลหิต ทำให้โลหิตเย็น เป็นยาระบายอ่อนๆ ฟอกและบำรุงโลหิต แก้ระดูพิการดำเหม็น แก้ปวดเอวและท้องน้อย

 

ผักปอดตัวผู้  ไม้ใบเล็กๆ ขึ้นตามทุ่งนา

ราก  รสขื่นเล็กน้อย  สรรพคุณ แก้โลหิตพิการ ขับลมให้กระจาย

 

ผักปอดตัวเมีย  เหมือนกับผักปอดตัวผู้ แต่ต้นและใบใหญ่กว่า

ต้น  รสขื่นเล็กน้อย  สรรพคุณ แก้ปวดมดลูกแก้สันนิบาตหน้าเพลิง

 

ผักปลัง  ไม้เลื้อยมี 2 ชนิด คือ ชนิดแดง และชนิดขาว  สรรพคุณเหมือนกัน

ต้น  รสเย็น  สรรพคุณ แก้พิษฝี แก้อักเสบ

ใบ  รสเย็นเบื่อ  สรรพคุณ แก้กลาก

ดอก  รสเย็นเบื่อ  สรรพคุณ แก้เกลื้อน

ราก  รสเย็นเบื่อ  สรรพคุณ แก้โรคผิวหนัง แก้รังแค แก้ท้องผูก

 

ผักแพวแดง  ไม้ต้นเล็ก

ราก  รสร้อน  สรรพคุณ แก้ลม แก้กระเพาะอาหารพิการ อุจจาระหยาบ แก้ท้องมาน แก้ริดสีดวง แก้หืด ไอ แก้เส้นประสาทพิการ แก้ปวดเมื่อยตามข้อกระดูก

 

ผักหวานบ้าน  ไม้ยืนต้นขนาดย่อม

ราก รสเย็น  สรรพคุณ แก้ตัวร้อน ถอนพิษไข้ แก้ไข้กลับ

 

ผักหวานป่า  ไม้ยืนต้นขนาดย่อม

ราก รสเย็น สรรพคุณ แก้ดีพิการ แก้เชื่อมมัว แก้ไข้ แก้ร้อนในกระหายน้ำ แก้กระสับกระส่าย

 

ผักแว่น  ไม้ต้นเล็ก อยู่ริมน้ำ ชูใบ ก้านยาว

ใช้ทั้งต้น รสจืด สรรพคุณ แก้เสมหะ แก้ดีเดือด เจริญอาหาร

 

ผักเสี้ยนไทย  ไม้ต้นเล็กๆ

ต้น รสชื่นร้อนฉุน  สรรพคุณ ขับโลหิตระดูที่เน่าเสีย

เมล็ด  รสเมา  สรรพคุณ  สับไส้เดือนในท้อง

 

ผักเสี้ยนผี  ไม้ต้นเล็กๆ

ต้น  รสขมร้อนเหม็นเขียว  สรรพคุณ  ทำให้หนองแห้ง 

ใบ  รสขม  สรรพคุณ  แก้ปัสสาวะพิการ

ดอก  รสขมขื่น  สรรพคุณ  ฆ่าพยาธิผิวหนัง

ลูก  รสเมา  สรรพคุณ  ฆ่าพยาธิ

ราก  รสร้อนขื่นเล็กน้อย  สรรพคุณ  แก้สตรีผอมแห้งเนื่องจากอยู่ไฟไม่ได้  แก้ฝีในท้อง

ใช้ทั้ง  5  สรรพคุณ  คุมธาตุ  แก้ลม  แก้ปวดท้อง  จนเจริญไฟธาตุ  แก้ท้องร่วง    แก้ฝีในตับปอด  ฝีในลำไส้  ขับหนองสี

 

  ผักหูปลาช่อน เป็นไม้ต้นเล็ก ๆ คล้ายโด่ไม่รู้ล้ม แต่เล็กกว่า

ต้น รสจืดเหม็นเขียวเล็กน้อย  สรรพคุณ  แก้พิษตานซางแก้ฝีตานซาง เม็ดผื่นคัน แก้ตัวร้อน 

 

ผักหนาม ไม้น้ำเนื้ออ่อน

ใช้ทั้งต้น  สรรพคุณ  แก้ปัสสาวะพิการ

 

2.5  พืชจำพวกหญ้า 

ได้แก่  พรรณไม้ที่เป็นกอ  เป็นเถา  หรือเป็นต้นก็มี  มีทั้งเกิดอยู่บนบก  ในน้ำ  เกิดขึ้นบนเนินผา  กำแพงโบสถ์และบนเจดีย์เก่า ๆ  นำมาใช้เป็นอาหารสัตว์  และปรุงเป็นยาได้  ดังตัวอย่างต่อไปนี้

 

กกลังกา  (กกขนาก)  พวกหญ้าต้นกลม  หรือสามเหลี่ยมมน

ต้น  รสจืดเย็นขมน้อย  สรรพคุณ  ขับน้ำดีได้ตกลงลำไส้

ใบ  รสเย็นเบื่อ  สรรพคุณ  ฆ่าพยาธิ

ดอก  รสฝาดเย็น  สรรพคุณ  แก้แผลเปื่อยพุพองในปาก

ราก  รสขมเอียน  สรรพคุณ  แก้ช้ำใน  ขับโลหิตเน่าเสียให้ออกจากร่างกาย

หัว  รสขมเอียน  สรรพคุณ  บำรุงธาตุ  เจริญอาหาร  แก้เสมหะเฟื่อง

 

กะเม็ง  ไม้ต้นเล็กจำพวกหญ้า  มี  2  ชนิด  คือ  ชนิดดอกขาวและดอกเหลือง  กะเม็งมี    รสเอียนและมีธาตุเหล็กเจือปนอยู่ด้วย

ต้น  รสเอียน  สรรพคุณ  ขับลมให้กระจาย  แก้จุกเสียดแน่นเฟ้อ  บำรุงโลหิต

ดอก  รสเอียน  สรรพคุณ  แก้ดีซ่าน  ตับอักเสบ

ราก  รสเอียน  สรรพคุณ  ขับลมในลำไส้และกระเพาะอาหาร

 

หญ้ากระต่ายจาม  ไม้ต้นเตี้ยใบเป็นฝอย

ต้น  รสจืดเย็น  สรรพคุณ  แก้ช้ำใน  แก้โลหิตคลั่งให้กระจายตกทวารหนัก          แก้อาเจียนเป็นโลหิต

 

หญ้ากระทืบยอด  ไม้ต้นเล็กใบเป็นฝอย

ต้น  รสเย็น  สรรพคุณ  แก้ไข้  แก้ร้อนใน  ขับปัสสาวะ  ถอนพิษยาเบื่อเมา         แก้สะอึก  ตำพอกแก้ฝีกาฬ  แก้แผลเรื้อรัง

ราก  รสเย็น  สรรพคุณ  แก้หนองใน  แก้นิ่ว  

 

หญ้าเกล็ดหอย  ไม้เลื้อยตามพื้นดิน

ใช้ทั้งต้น  รสขมเย็นเล็กน้อย  สรรพคุณ  ลดความร้อน  แก้ไข้  แก้ร้อนในกระหายน้ำ

 

หญ้าเกล็ดหอยจีน  ไม้ต้นเล็กๆ

ใช้ทั้งต้น  รสเย็น  สรรพคุณ แก้พิษร้อนภายใน  แก้อาเจียนเป็นโลหิต  ผสมสุราอม  แก้ลำคออักเสบ  แก้ฝีในลำคอ  แก้ต่อมน้ำลายและต่อมทอนซิลอักเสบ ตำพอกแก้ปวดฝี  แก้ฝีอักเสบ

 

หญ้าเกล็ดหอยเล็ก  

ใช้ทั้งต้น  รสขมเย็นเล็กน้อย  สรรพคุณ  แก้ร้อนในกระหายน้ำ  แก้พิษร้อนภายใน

 

ขัดมอน  ไม้ต้นเล็กๆ  จำพวกหญ้า  

ราก  เป็นเมือก รสเผ็ด สรรพคุณ  แก้พิษไข้  ไข้กาฬ  แก้ไข้หัด สุกใส ดำแดง ฝีดาษ  แก้ร้อนใน  แก้เยื่อหุ้มสมองอักเสบ  แก้ปวดมดลูก

 

ขลู่  (หนาดวัว)  ไม้พุ่มต้นเล็กๆ  จำพวกหญ้า

ต้น  รสเหม็นขื่น  สรรพคุณ  ขับปัสสาวะ  แก้ปัสสาวะพิการ

ใบ  คั่วให้เกรียม รสหอมเย็น สรรพคุณ  ชงน้ำรับประทาน  ขับปัสสาวะ  แก้กระหายน้ำ  

เปลือก รสเมาเบื่อเล็กน้อย  สรรพคุณ  ขับโลหิตประจำเดือน  ขับระดูขาว ขับปัสสาวะ  แก้กามโรค

 

หญ้าคา  ไม้กอ  ใบยาวแหลมคม

ราก  รสหวานเย็นเล็กน้อย  สรรพคุณ  ขับปัสสาวะ  แก้ร้อนในกระหายน้ำ  บำรุงไต  แก้ดีซ่าน  แก้ตับอักเสบ  แก้อ่อนเพลีย  แก้เบื่ออาหาร

 

โคกกระสุน  (กาบินหนี)  จำพวกหญ้า  ใบคล้ายผักกระเฉด

ต้น  ใบ  รสขมเล็กน้อย  สรรพคุณ  ขับปัสสาวะ  แก้กระษัย  แก้ปัสสวะพิการ

 

หญ้างวงช้าง  ไม่ต้นเล็ก ๆ

ใช้ทั้งต้น รสเย็น สรรพคุณ แก้พิษตานซาง ลดไข้ในเด็ก แก้กระหายน้ำ  ละลายก้อนนิ่ว  แก้โรคตา

 

จันใบหอม  ไม้ต้นเล็ก ๆ จำพวกหญ้า 

ใช้ทั้งต้น  รสร้อน  สรรพคุณ  ขับลมนำไส้  ก้ำจุกเสียดแน่นเฟ้อ  แก้ปวดท้อง  แก้ธาตุพิการ  ขับโลหิตระดูสตรี

 

 หญ้าชันกาด  (หญ้าหวาย)

หัว  รสจืดเย็น  สรรพคุณ  แก้ทางเดินปัสสาวะอักเสบ  ขับปัสสาวะ  แก้อาการบวมน้ำเนื่องจากโรคไตและโรคหัวใจ  ลดความร้อน  แก้พิษไข้กาฬ

 

หญ้าไซ  พืชจำพวกหญ้าเกิดอยู่ในน้ำ 

ใช้ทั้งต้น รสจืดขื่น สรรพคุณ ขับฟอกโลหิตประจำเดือนสตรีให้เป็นปกติ แก้ปวดมดลูก บำรุงโลหิต

 

หญ้าดอกขาว  (หมอน้อย)

ต้น  รสขื่นเล็กน้อย  สรรพคุณ  ขับผายลม  แก้ปวดท้อง  แก้ท้องขึ้นอืดเฟ้อ

ใบสด  รสเย็น  สรรพคุณ  ตำพอก  ถอนพิษ  แก้อักเสบ  

 

หญ้าตีนกา    

ต้น  รสขมเย็น  สรรพคุณ  ลดความร้อน  แก้พิษไข้กาฬ  บำรุงหัวใจ  ตำผสมสุรา  ทาแก้ฟกบวมอักเสบ  แก้ปวดแสบปวดร้อนตามร่างกาย

 

หญ้าตีนนก     ไม้ต้นเล็กคล้ายหมากดิบน้ำค้าง

ต้น รสขม สรรพคุณบำรุงน้ำดี  บำรุงธาตุ แก้ไขเพื่อดี  แก้ร้อนในกระหายน้ำ

 

หญ้าใต้ใบ  (ลูกใต้ใบ) ไม้ต้นเล็ก ๆ

ใช้ทั้งต้น รสขมเย็น สรรพคุณระงับความร้อน แก้พิษไข้ แก้ไขมาลาเรีย แก้กามโรคขับระดูขาว ตำผสมสุราพอก แก้พิษฝี แก้ฟกบวม

 

ตำแยแมว (ตำแยตัวผู้)

ราก รสขื่น สรรพคุณ ขับเสมหะ ทำให้อาเจียน ทำให้ระคายเคืองทางเดินอาหาร

 

หญ้าถอดปล้อง  จำพวกไม้น้ำ

ต้น  รสจืดเย็น  สรรพคุณ  ขับปัสสาวะ แก้นิ่ว บำรุงไต  ขับระดูขาว

 

โทงเทง  (โคมจีน)

ใช้ทั้ง  5 รสเย็น  สรรพคุณ  แก้ต่อมทอนซิลอักเสบ แก้เจ็บในลำคอ  แก้ปวดแสบปวดร้อน ฝนหยอดตา แก้ตาแฉะ  แก้ปวดเคืองในลูกตา แก้ตาอักเสบ

 

หญ้าน้ำดับไฟ

ต้น ใบ ราก รสเย็น สรรพคุณ  ตำคั้นเอาน้ำทา แก้ปวดแสบปวดร้อน แก้แผลพุพอง

ใบ รสเย็น สรรพคุณ  ตำผสมสุรา  พอกแก้พิษฝี แก้ปวดบวม แก้พิษไฟไหม้ น้ำร้อนลวกสุมศีรษะเด็กเวลาเย็น แก้หวัดคัดจมูก

ราก รสเย็น  สรรพคุณ  แก้พิษสุนัขกัด

 

หญ้าน้ำนมราชสีห์

ต้น  รสขม  สรรพคุณ  แก้ปัสสาวะมีสีแดงเหลืองขุ่น บำรุงน้ำนม

 

หญ้าหนวดปลาดุก

ใช้ทั้งต้น รสขม สรรพคุณ  บำรุงโลหิต เจริญอาหาร แก้ไข้มาลาเรีย แก้ไข้   ผอมเหลือง แก้ไอ แก้หืด

 

หญ้าหนวดแมว (พยับเมฆ)

ต้น รสจืด สรรพคุณ  ขับปัสสาวะขับนิ่ว แก้กระษัย แก้ปวดเมื่อยบั้นเอว ใช้มากเป็นอันตราย กดหัวใจทำให้หยุดเต้นได้

 

หญ้าปราบ  (โด่ไม่รู้ล้ม)

ใช้ทั้งต้น  รสจืดขื่น  สรรพคุณ  แก้ไข  แก้กระษัย  แก้ปัสสาวะพิการ บำรุงกำหนัด 

 

หญ้าปากควาย

ใช้ทั้งต้น  รสเย็น สรรพคุณ  ดับพิษกาฬ แก้ไขพิษไข้หัวทุกชนิด ช่วยย่อยอาหาร แก้พิษแก้ไข้ตรีโทษ

 

หญ้าปืนตอ  ไม้เลื้อยพาดพันต้นไม้

หัว  รสหวานเล็กน้อย  สรรพคุณ  บำรุงกำลัง บำรุงตับ ปอด หัวใจ

 

ไผ่  พืชจำพวกหญ้า เป็นกอ  ตระกูลเดียวกันมีดังนี้

ไผ่ป่า  ไม่มีหนาม

ไผ่สีสุก  มีหนามน้อย ต้นใหญ่กว่า

ไผ่บง  ไม่มีหนาม ลำใหญ่

ไผ่ลาย  มีลำเป็นสีลายสวย

ไผ่รวก  ลำเล็ก แข็ง มีหนามน้อย

ไม้จำพวกนี้แทงหน่ออ่อน ๆ รับประทานเป็นอาหารได้ทั้งสิ้น สรรพคุณ เหมือนกัน

ใบ  รสชื่นเฝื่อน  สรรพคุณ  ฟอกล้างโลหิตระดูที่เสีย

ตา  สุมเป็นถ่าน รสจืด สรรพคุณ  แก้ร้อนในกระหายน้ำ  ดูดแก๊สในกระเพาะอาหาร

ราก  รสเฝื่อน  สรรพคุณ  ขับปัสสาวะ  แก้ไตพิการ แก้หนองใน ขับระดูสตรี

 

ไผ่เหลือง  ไม้ยืนต้นเป็นกอ ลำเหลือง

ตาไผ่  รสจืด สรรพคุณ  เอา 7 ตาต้มรับประทาน แก้สตรีตกโลหิตมากเกินไป

 

หญ้าฝรั่น ไม้จากประเทศสเปน

ใช้เกสร  รสขมหวานเล็กน้อย สรรพคุณ  บำรุงธาตุ  บำรุงโลหิต  ชูกำลัง             แก้สวิงสวาย  แก้ไข  แก้ตับ ไต แก้โรคเส้นประสาท  แก้ซางเด็ก

 

หญ้าพันงูขาว

ใช้ทั้งต้น รสจืดขื่น สรรพคุณ  ช่วยย่อยอาหาร  แก้ไขตรีโทษ  แก้พิษฝี

 

หญ้าพันงูเขียว

ใช้ทั้งต้น  รสจืด  สรรพคุณ  ขับเหงื่อ ขับปัสสาวะ

 

หญ้าพันงูแดง

ต้น รสจืด  สรรพคุณ  แก้ขัดเบา

ใบ รสจืดเย็น สรรพคุณ  แก้คออักเสบ เป็นเม็ดเป็นหนามในคอ

ดอก  รสจืด สรรพคุณ แก้เสมหะคั่งในทรวงอก  ละลายก้อนนิ่ว

ราก  รสจืด สรรพคุณ ขับปัสสาวะ

ใช้ทั้งต้น รสจืดเย็น สรรพคุณ  รสจืด สรรพคุณ  แก้ไข  แก้อักเสบในลำคอ 

 

หญ้าพันงูนา

ใช้ทั้งต้น รสจืด สรรพคุณ  ขับเหงื่อ  แก้ไขตัวร้อน

 

หญ้าแพรก

ใช้ทั้งต้น  รสขมเย็น สรรพคุณ  แก้พิษเจ็บปวด  แก้อักเสบ แก้สตรีตกโลหิต       มากเกินไป แก้ร้อนใน กระหายน้ำ แก้ไขพิษ ไข้กาฬ  ไข้หัด สุกใส ดำแดง

 

หญ้าพองลม  (ปู่เจ้าลอยท่า) ไม้น้ำ

ต้น  รสจืดเย็น  สรรพคุณ  แก้ไขตัวร้อน  แก้ร้อนกระสับกระส่าย

 

หญ้าแห้วหมู  หญ้าชนิดลงหัว  มี  2 ชนิด เล็ก ใหญ่

หัว รสซ่าติดจะร้อนผลิต สรรพคุณ บำรุงธาตุ เจริญอาหาร ขับลมในลำไส้  แก้ท้องขึ้นอืดเฟ้อ บำรุงกำลัง บำรุงครรภ์รักษา

 

ว่าน  ว่านต่าง ๆ ก็จัดเป็นพืชวัตถุ  เช่นเดียวกับพืชวัตถุทั่ว ๆ ไป ว่าน  นอกจากจะมีประโยชน์ทำยา  ยังมีประโยชน์ทางคุณไสย  อิทธิฤทธิ์  ชนบางพวกถือว่า ว่านบางชนิดนำโชคลาภมาให้  แต่ในที่นี้จะบรรยายเฉพาะว่านที่มีสรรพคุณในทางนำมาใช้เป็นยาเท่านั้น

 

ว่านคันทมาลา  ไม้ลงหัว

หัว  รสฝาดเฝื่อน  สรรพคุณ  อมแก้ต่อมทอนซิลอักเสบ แก้ฝีในคอ  แก้เจ็บคอ  ฝนทาแก้เคล็ดบวม

 

ว่านชักมดลูก  ไม้ล้มลุกลงหัว

หัว  รสฝาดเบื่อ  สรรพคุณ  แก้มดลูกพิการ แก้ปวดมดลูก  ชักมดลูกให้เข้าอู่หลังคลอดบุตร

 

ว่านนางคำ  ไม้ลงหัว

หัว  รสร้อนฝาดเฝื่อน  สรรพคุณ  ขับลมในลำไส้ แก้ปวดท้อง แก้กามโรค เม็ดผื่นคัน คุมธาตุ ตำพอก แก้ฟกช้ำ บวม เคล็ดขัดยอก

ราก  รสขื่นฝาด สรรพคุณ สมานแผล คุมธาตุ ขับเสมหะ

 

ว่านน้ำ  ไม้น้ำชอบอยู่ตามที่ลุ่มน้ำขึ้นถึงแง่ง หรือเหง้า

เหง้า  หรือ ราก รสร้อนกลิ่นหอมแรง สรรพคุณ  แก้บิด แก้ปวดท้อง  แน่นจุกเสียด แก้ท้องขึ้นอืดเฟ้อ ฝนกับสุราทาหน้าอกเด็ก แก้ปวดและหลอดลมอักเสบ

ใบ  รสเผ็ดร้อนเล็กน้อย สรรพคุณ  แก้ปวดกล้ามเนื้อ ปวดข้อ แก้ปวดศีรษะ

หัว  น้ำมันที่ได้จากหัว ขับลมในท้อง แก้ท้องขึ้นอืดเฟ้อ แก้โรคกระเพาะอาหาร

 

ว่านเพชรน้อย  ไม้ล้มลุกลงหัว

หัว รสเฝื่อน  สรรพคุณ  รับประทานทำให้ชาตามผิวหนัง ระงับความเจ็บปวดเมื่อยล้าแก้กระษัย แก้กร่อน ขับระดูขาว แก้อาการกระตุกเนื่องจากเส้นประสาทพิการ

 

ว่านมหาเมฆ  ไม้ล้มลุกลงหัว

หัว  รสฝาดเฝื่อน สรรพคุณ  แก้ปวดมดลูก แก้มดลูกอักเสบ บวม ชักมดลูกให้เข้าอู่หลังคลอดบุตร

 

ว่านร่อนทอง  ไม้ลงหัวเล็ก ๆ

หัว  รสปร่า สรรพคุณ  ช่วยย่อยอาหาร แก้ท้องเสีย แก้บิดมูกเลือด คุมธาตุ   แก้พิษตานซาง แก้พิษฝี พิษงู ตะขาบ แมงป่อง

 

ว่านสากเหล็ก  ไม้ลงหัว มีต้นละหัวคล้ายสาก

หัว และ ราก รสขมเมา สรรพคุณ แก้มดลูกอักเสบ ชักมดลูกให้เข้าอู่หลังการคลอดบุตร

 

ว่านหางจระเข้  ไม้ลงเหง้า

ราก เหง้า รสเย็นเบื่อขม สรรพคุณ  แก้กามโรค แก้ทางเดินปัสสาวะอักเสบ

ใบ รสเย็นเป็นเมือก สรรพคุณ ปิดแก้ปวดศีรษะ ดูดพิษอักเสบต่าง ๆ วุ้นเมือกที่ใบรับประทานแก้กามโรค

 

ว่านงาช้าง (หอกสุระกาฬ)

ใช้ทั้งต้น รสเฝื่อนร้อนเล็กน้อย สรรพคุณ แก้คุณอันบุคคลกระทำด้วยผมเนื้อหนัง กระดูก

ใบ รสเฝื่อนร้อนเล็กน้อย สรรพคุณ ระบายอุจจาระ แก้ระดูสตรีพิการ

ต้น  ใช้ตำโขลกผสมกับสุรา แก้เลือดดีขึ้น แก้บาดทะยักปากมดลูกในเรือนไฟ

 

ว่านหางนาก

ใบ รสเย็น สรรพคุณ ตำพวกปิดแผล ถอนพิษอักเสบ แก้พิษตะขาบ แมงป่อง

 

ว่านหอยแครง หรือ ว่านแสงอาทิตย์ ไม่ใช่ไม้ลงหัว

ใบ รสเย็น สรรพคุณ แก้ไอ แก้อาเจียนเป็นโลหิต แก้ช้ำในเนื่องจากพลัดตกหกล้ม แก้ร้อนในกระหายน้ำ

 

ว่านกลีบแรด รสเย็นจืด สรรพคุณ แก้พิษไข้ พิษตานซาง แก้กาฬมูตร แก้อาเจียน แก้พิษกำเดา แก้น้ำลายเหนียว

 

ว่านตีนตะขาบ รสเมาเย็น สรรพคุณ ถอนพิษสัตว์กัดต่อย แก้ฟกบวม เคล็ดยอก แก้หูเป็นน้ำหนวก

 

ว่านหางช้าง รสร้อนขมขื่นซ่า สรรพคุณ แก้คุณอันบุคคลทำด้วยกระดูกผีคุณคน ใบต้มระบาย อุจจาระธาตุ แก้ระดูสตรีพิการ

 

ว่านมหากาฬ  รสเย็นปร่า สรรพคุณ ดับพิษไข้ แก้พิษตานซาง แก้พิษไข้ร้อน กลุ้มเพ้อคลั่ง

 

ว่านเปราะ  รสขมร้อน กลิ่นหอม สรรพคุณ แก้ธาตุพิการ แก้พิษลม แก้ปวดบวม บำรุงหัวใจ

 

ว่านเพชรหึง ไม้เถา รสเมาเบื่อร้อนขม สรรพคุณ  ถอนพิษสัตว์กัดต่อย แก้เคล็ดยอกช้ำบวม

 

ว่านสะดุ้ง  รสเมาเบื่อ สรรพคุณ แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย แก้พิษบาดแผล บาดทะยัก ถอดพิษ สัตว์กัดต่อย

 

ว่านเพชรใหญ่ รสเมาเบื่อ สรรพคุณ แก้โรคผิวหนัง ฆ่าพยาธิ คุดทะราด และรักษาแผลมีเชื้อ

 

ว่านสามพันตึง   รสเมาเบื่อร้อนขื่น สรรพคุณ  แก้ปวดเมื่อย  แก้พิษสัตว์กัดต่อย ทำให้หนังชา

 

ว่านดักแด้  รสขมเบื่อ สรรพคุณ แก้พิษสัตว์กัดต่อย  ทำให้หนังชา แก้ไขพิษ ไข้กาฬ

 

ว่านม้า  รสเมาขมร้อน สรรพคุณ  บำรุงเส้นเอ็น บำรุงไข้ข้อ แก้ปวดเมื่อย ตามข้อทำให้เดินทน

สารบัญ แพทย์แผนไทย เภสัชกรรม

• สารบัญ แพทย์แผนไทย เภสัชกรรม

บทที่ 2

เภสัชวัตถุ

เภสัชวัตถุจำแนกออกได้เป็น 3 ประเภท 10 จำพวก

• พืช 5 จำพวก : ต้น, เถา-เครือ, หัว-เหง้า, ผัก, หญ้า-ว่าน-เห็ด
• สัตว์ 3 จำพวก : บก, น้ำ, อากาศ
• ธาตุ 2 จำพวก : สลายตัวง่าย, ยาก

 

หลักพิจารณาตัวยา 5 ประการ

• รูป, สี, กลิ่น, รส, ชื่อ

2. พืชวัตถุ

 

2.1 พืชจำพวกต้น

ได้แก่ พืชพรรณไม้ เป็นต้นเล็ก ต้นใหญ่ เป็นกอ เป็นพุ่ม มีแก่นบ้าง    ไม่มีแก่นบ้าง ซึ่งนิยมเรียกกันว่า ต้น ส่วนมากใช้ราก แก่น เปลือก ใบ ฝักหรือลูก จะอธิบายถึงรสและสรรพคุณของส่วนที่ใช้ทำยาดังต่อไปนี้ :

 

กรรณิกา ( กันนิกา ) ไม้พุ่มขนาดใหญ่  หรือ ไม้ยืนต้นขนาดเล็ก

ต้น  รสขมเย็น   สรรพคุณ  แก้ปวดศีรษะ

ใบ   รสขม         สรรพคุณ  บำรุงน้ำดี

ดอก รสขมหวาน  สรรพคุณ  แก้ไข้ ลมวิงเวียน

ราก   รสขม   สรรพคุณ  แก้ท้องผูก บำรุง ธาตุ กำลัง เส้นผมให้ดกดำ ผิวหนังให้สดชื่น

 

กฤษณา ( ไม้หอม ) ไม้ต้นขนาดย่อม ถึงขนาดกลาง  

เนื้อไม้ รสขมหวาน สรรพคุณ บำรุงโลหิต หัวใจ ตับ ปอด แก้ลมหน้ามืดวิงเวียน

 

กันเกรา ( ตำเสา ) ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

   แก่น รสเฝื่อนฝาดขม สรรพคุณ แก้ ไข้จับสั่น หืด ไอมองคร่อ ริดสีดวง ท้องมาน แน่นหน้าอก ท้องเดิน มูกเลือด พิษฝีกาฬ บำรุง ธาตุ ม้าม โลหิต ปวดแสบ ปวดร้อน เป็นยาอายุวัฒนะ

 

กรัก ( แก่นขนุนละมุด ) ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

แก่น รสหวานชุ่มขม สรรพคุณ บำรุง กำลัง โลหิต สมานแผล

ใบ เผาให้เป็นถ่านผสมกับน้ำปูนใสหยอดหู สรรพคุณ แก้ ปวดหู หูเป็นน้ำหนวก

 ไส้ในลูก รสฝาดหอมหวาน สรรพคุณ แก้ตกเลือดทางทวารเบาของสตรี กินแล้วทำให้เลือดหยุด 

 

กัลปพฤกษ์  ไม้ยืนต้นขนาดกลาง ใบเล็กคล้ายขี้เหล็ก ดอกขาวคล้ายแคฝอย ฝักแบนยาว ข้างในเป็นชั้นๆ สีเทา ภายนอกฝักเป็นกำมะหยี่

   เนื้อในฝัก รสขมเอียนติดหวานเล็กน้อย สรรพคุณ ระบายท้อง แก้อุจจาระ เป็นพรรดึก และระบายท้องเด็กได้ดี

 

กัลปังหา ( กาละปังหา )  ไม้พุ่มขนาดย่อม  เกิดใต้ทะเล  ไม่มีใบและดอก

เนื้อไม้และต้น รสฝาด สรรพคุณ สมานแผล แก้เนื้อหนังฉีกขาด บาดแผลตามเนื้ออ่อน

 

กระเชา  ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่

เปลือก  รสเมา แก้โรคผิวหนัง ปวดข้อ

 

กระทิง  ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

ใบ  ขยำแช่น้ำสะอาดล้างตา  สรรพคุณ  แก้ตาแดง ตาฝ้า ตามัว

น้ำมันจากเมล็ด  รสร้อน  สรรพคุณ  ทาถูนวด แก้ ปวดข้อ เคล็ดขัดยอก บวม

ดอก  กลิ่นหอม  รสเย็น  สรรพคุณ  บำรุงหัวใจ

 

กระแบก ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

เปลือกต้น รสฝาด  สรรพคุณ  คุมธาตุ  แก้ท้องร่วง  สมานแผล

 

กระเบียน ( มะกอกพราน )  ไม้พุ่มขนาดใหญ่

ใบ  รสฝาด สรรพคุณ  ตำพอกบาดแผลสดหายเร็ว

 

กระเบา ( กระเบาน้ำ ) ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

ผลสุก รับประทานเนื้อในได้ คล้ายเผือก

น้ำมันจากเมล็ดใน รสเมาเบื่อ สรรพคุณ  แก้โรคผิวหนังต่างๆ โรคเรื้อน 

 

กะโบลิง  ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

เปลือกต้น  รสเมาเบื่อ สรรพคุณ  เป็นยาบำรุงผม

เปลือกต้นและผล รสเมาเบื่อ สรรพคุณ ทาแก้ปวด ข้อ กล้ามเนื้อ ทากันทากกัด

 

กะพังอาด ( พญามือเหล็ก ) ไม้ยืนต้นขนาดกลาง 

  แก่นและเนื้อไม้  รสขมเมาเล็กน้อย สรรพคุณ ดับ ไข้จับสั่น พาไข้ แก้ กระษัย โลหิต ลดความร้อน  ฝนทาศีรษะ  แก้รังแค

 

กะเพราทั้ง 2 ( ขาว-แดง ) ไม้ต้นเล็ก

ใช้ทั้ง 5 รสเผ็ดร้อน  สรรพคุณ บำรุงธาตุ แก้ ปวดท้อง ท้องอืดเฟ้อ ขับผายลม  

 

กระแจะ ไม้ยืนต้นขนาดกลาง 

ผล รสมันสุขุม สรรพคุณ บำรุงร่างกาย

เนื้อไม้ รสจืดเย็น สรรพคุณ บำรุงดวงจิต ขับผายลม แก้ไข้

 

กระเจี๊ยบแดง ไม้ล้มลุกเนื้ออ่อน ขึ้นเป็นพุ่มเตี้ย

ใบ รสเปรี้ยว  สรรพคุณ  กัดเสลด ทำให้โลหิตไหลเวียนดี

เมล็ดใน   รสจืดเป็นเมือก  สรรพคุณ  แก้อ่อนเพลีย  บำรุง ธาตุ กำลัง 

ใช้ทั้ง 5 สรรพคุณ  แก้พยาธิตัวจี๊ด

ผล  รสจืดเมาเล็กน้อย  สรรพคุณ  ขับเหงื่อ  แก้ร้อนภายใน

 

กระดังงาไทย  ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

น้ำมันที่กลั่นออกจากดอก  ใช้ปรุงเป็นเครื่องสำอาง

ต้น กิ่ง ก้าน ใบ รสเฝื่อน สรรพคุณ ขับปัสสาวะ ปัสสาวะพิการ

ดอก รสสุขุมกลิ่นหอม สรรพคุณ บำรุง โลหิต ธาตุ หัวใจ

 

กระโดงแดง ไม้ยืนต้นขนาดย่อม

ใบ รสขมเมา สรรพคุณ ระงับปราสาท แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย ทำให้นอนหลับสบาย

 

กระโดน ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

เปลือกต้น รสฝาดเมา สรรพคุณ แก้ พิษงู เคล็ด เมื่อย สมานแผล

ดอก รสสุขุม สรรพคุณ บำรุงภายหลังคลอดบุตร

 

กระโดนดิน ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

เปลือกต้น รสจืด สรรพคุณ ขับปัสสาวะ  แก้ ปวดเมื่อยตามร่างกาย ไตพิการ เบาหวาน

 

กระตังใบ ( กระตังบาย ) ไม้พุ่มขนาดย่อม

ราก รสเมาเบื่อ สรรพคุณ แก้ไข้ ขับเหงื่อ แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย

 

กระถินไซ่ง่อน ไม้ยืนต้นขนาดกลาง 

เปลือกต้น  รสฝาด สรรพคุณ แก้ ท้องร่วง บิด ธาตุพิการ คุมธาตุ สมานแผล

ราก รสเมาเบื่อ สรรพคุณ แก้ ไข้ ปวดเมื่อยตามร่างกาย ขับเหงื่อ

 

กระถินเทศ ( กระถินดอกหอม ) ไม้พุ่มขนาดใหญ่

ราก รสเฝื่อน สรรพคุณ แก้พิษสัตว์กัดต่อย เป็นยาอายุวัฒนะ

 

กระถินไทย ( กระถินดอกขาว ) ไม้พุ่มขนาดกลาง

ราก รสจืดเฝื่อน สรรพคุณ ขับระดูขาว ขับผายลม เป็นยาอายุวัฒนะ

 

กระถินป่า ไม้ยืนต้นขนาดเล็ก 

เปลือกและราก รสฝาด สรรพคุณ แก้ ท้องร่วง อาเจียน อติสาร ( ลงแดง ) สมานแผล ห้ามเลือด

 

กระถินพิมาน ( กระถินวิมาน ) ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

ราก รสฝาดเฝื่อน สรรพคุณ แก้พิษสัตว์กัดต่อย

เห็ด ที่เกิดขึ้นจากไม้กระถินพิมาน  รสเบื่อเมา แก้ปวดฝีในหู แก้เริม งูสวัด ผสมกับตัวยาแก้ใช้พิษ ไข้กาฬ

 

กระทุ่ม ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

ใบ รสขมเฝื่อนเมา สรรพคุณ  แก้ ท้องร่วง ปวดมวนในท้อง

 

กระท้อนป่า ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

  ราก(สุม) รสฝาดเย็น สรรพคุณ ดับพาร้อน ถอนพิษไข้ แก้ ไข้รากสาด บิด ใช้ผสมยามหานิล มหากาฬ

 

กระท่อม ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

ใบ รสขมเฝื่อนเมา สรรพคุณ แก้ปวดท้อง แก้บิด ปวดเบ่ง ท้องร่วงลงแดง แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย ถ้ารับประทานทำให้เมา อาเจียน คอแห้ง

 

กระบือเจ็ดตัว ( กระทู้เจ็ดแบก ) ไม้พุ่มขนาดเล็ก

ใบ รสร้อน สรรพคุณ ขับน้ำคาวปลา แก้สันนิบาตหน้าเพลิง ขับเลือดหลังการคลอดบุตร

 

การบูร ขาว-ดำ ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

เมล็ดใน รสฝาด สรรพคุณ แก้บิด ท้องร่วง ปวดเบ่ง คุมธาตุ

เปลือกต้น รสฝาด สรรพคุณ คุมธาตุ สมานแผล

 

กระพี้เขาควาย ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงขนาดใหญ่

เนื้อไม้ รสจืดเย็น  สรรพคุณ แก้พาไข้กลับช้ำ ถอนพิษไข้  ถอนพิษผิดสำแดง  แก้ร้อนใน

 

กราย ( หางกราย ) ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

ลูก รสฝาด สรรพคุณ แก้บิด อุจจาระเป็นมูกเลือด ปวดเบ่ง เสมหะเป็นพิษ  แก้ท้องเดิน 

เปลือกต้น รสฝาด สรรพคุณ กล่อมเสมหะและให้อุจจาระเป็นก้อน แก้อุจจาระเป็นฟอง

 

กรวยป่า ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงขนาดใหญ่

ใบ รสเมา สรรพคุณ แก้พิษกาฬ แก้โรคผิวหนังผื่นคัน แก้ริดสีดวงจมูก 

ดอก รสเมาเย็น สรรพคุณ แก้พิษกาฬ พิษไข้

เมล็ด รสเมาเย็น สรรพคุณ แก้ริดสีดวงทวาร

 

กล้วยตีบ ไม้ล้มลุก

ราก รสฝาดเย็น สรรพคุณ แก้ ไข้ท้องเสีย ( ใข้รากสาด ) ร้อนในกระหายน้ำ

ใบ รสฝาด สรรพคุณ แก้ริดสีดวงจมูก แก้ผื่นคันตามผิวหนัง

 

กวาวต้น ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

ดอก รสเย็น สรรพคุณ ถอนพิษไข้ ผสมยาหยอดตาแก้ตาฟาง ขับปัสสาวะ

ยาง รสฝาด สรรพคุณ แก้ท้องร่วง

ใบ รสเย็น สรรพคุณ ตำพอกถอนพิษฝีและสิว

เมล็ด รสเมาเบื่อ  สรรพคุณ ขับพยาธิไส้เดือน

ราก รสเมาร้อน สรรพคุณ แก้ ท้องขึ้นอืดเฟ้อ ริดสีดวงทวาร ขับพยาธิ

 

การะเกด เป็นไม้พุ่มจำพวกเตย

ดอก รสขมหอม สรรพคุณ แก้โรคเสมหะในอก บำรุงธาตุ ใช้ผสมยาหอม

 

การบูร ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงขนาดใหญ่

ใบ เปลือกต้น เนื้อไม้ กลั่นเป็นการบูรเกล็ด ได้รสร้อน สรรพคุณ แก้ปวดท้อง จุกเสียด ธาตุพิการ ขับลมในลำไส้ แก้ไอ

 

กาหลง ไม้พุ่มขนาดย่อมถึงกลาง 

ดอก รสจืด สรรพคุณ แก้ปวดศีรษะ ลดความดันโลหิตสูง แก้เลือดออกตามไรฟัน แก้เสมหะ 

 

กาสามปีก ( เกล็ดปลาช่อน ) ไม้ยืนต้นขนาดกลาง และเป็นไม้พุ่มขนาดย่อมก็มี

เปลือกราก รสจืดเฝื่อน สรรพคุณ แก้ปวด เคล็ดบวม

ใบ  รสจืด สรรพคุณ แก้ไข้

 

ก้างปลาแดง ไม้พุ่มขนาดกลาง 

ราก รสจืดเย็น สรรพคุณ แก้ร้อนในกระหายน้ำ แก้ไข้ ขับพิษไข้หัว ( หัด,สุกใส, ดำแดง ) ลดความร้อน ( แก้ตัวร้อน )

 

ก้างปลาทะเล ไม้พุ่มขนาดย่อม และเกิดตามชายทะเล

ใบ เนื้อไม้ รสกร่อยเค็ม สรรพคุณ แก้ไข้กำเดา รักษาตา

เปลือกต้น รสฝาดเค็ม สรรพคุณ สมานแผล ห้ามเลือด

ราก รสเย็นกร่อย สรรพคุณ แก้ ไข้ ร้อนในกระหายน้ำ  ถอน พิษผิดสำแดง พิษไข้กาฬ

 

กานพลู ไม้ยืนต้นขนาดย่อม

ดอก รสร้อน สรรพคุณ บำรุงธาตุ แก้ปวดท้อง แน่น จุกเสียด แก้รำมะนาด แก้ปวดฟัน             แก้ปวดท้อง ท้องขึ้น แก้ท้องร่วง ชุบลำสีอุดฟันแก้ปวดฟัน ทุบ1 ดอกใส่ขวดนมให้เด็กรับประทาน

 

ก้ามกุ้ง ก้ามกาม   ไม้ยืนต้นขนาดกลาง 

ก้ามปู   เมล็ด รสเมา    สรรพคุณ แก้กลาก เกลื้อน โรคเรื้อน

เปลือกต้น รสฝาด   สรรพคุณ แก้ปากเปื่อยเป็นแผล แก้เหงือกบวม แก้ปวดฟัน แก้ท้องร่วง แก้ริดสีดวงทวาร

 

กุ่มน้ำ ไม้ยืนต้นขนาดย่อมถึงขนาดกลาง

ราก รสร้อน   สรรพคุณ   แก้ปวดท้อง บำรุงธาตุ 

เปลือกต้น รสร้อน   สรรพคุณ   ขับลมในลำไส้ ขับผายลม

 

กุ่มบก ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

ใบ รสจืดเย็น   สรรพคุณ บำรุงหัวใจ

เปลือกต้น รสร้อน สรรพคุณ ขับลมในลำไส้ แก้แน่นท้อง มักใช้ร่วมกับเปลือกต้นทองหลางใบมน

 

แก้ว ไม้ยืนต้นขนาดย่อม

ใบ รสร้อนเผ็ด ขมสุขุม   สรรพคุณ  ขับโลหิตระดูสตี บำรุงธาตุ แก้จุกเสียดแน่นในท้องขับผายลม 

รากแห้ง-สด รสเผ็ดขมสุขุม สรรพคุณ แก้ปวดสะเอว แก้ผื่นคันที่เกิดจากความชื้น แก้ฝีฝักบัวที่เต้านม แก้ฝีมดลูก แผลคัน พิษแลงสัตว์กัดต่อย

 

โกงกาง(มีทั้งชนิดใบใหญ่และใบเล็ก) ไม้ยืนต้นขนาดเล็กถึงกลาง

เปลือกต้น รสฝาดเค็ม   สรรพคุณ    ห้ามโลหิต สมานแผล แก้ท้องร่วง แก้บิด แก้อติสาร

 

โกฐกะกลิ้ง(แสลงใจ,ลูกกะจี้,ว่านไฟต้น) ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

เมล็ด(มีส่วนผสมของสตริ๊คนิน) รสขมเมา   สรรพคุณ   แก้ลมอัมพาต อิดโรย บำรุงธาตุ บำรุงหัวใจ เจริญอาหารขับน้ำย่อย กระตุ้นประสาทส่วนกลาง ถ้ารับประทานมากเป็นพิษทำให้กล้ามเนื้อกระตุก ชัก ขากรรไกรแข็ง

ใบ รสเมาเบื่อ   สรรพคุณ   ตำพอกแก้แผลเน่าเปื่อยเรื้อรัง

 

โกฐกักกรา   ไม้ต้นขนาดกลาง  รากส่งมาจากจีน  อินเดีย ฮ่องกง

            ราก    รสฝาดน้อย เผ็ดร้อนซ่า  สรรพคุณ ขับลมในลำใส้ แก้คลื่นเหียนอาเจียน     แก้ดีพิการ  ปวดหัวตัวร้อน  นอนสะดุ้ง แก้ริดสีดวงทวาร   

 

โกฐกระดูก    เป็นไม้ต้นขนาดเล็กถึงกลาง  จากประเทศจีน

           เปลือกราก รสร้อน กลิ่นหอม  สรรพคุณ  แก้ลมวิงเวียน หน้ามืด ตาลาย ขับลมในลำใส้ แก้โลหิตจาง

 

โกฐก้านพร้าว  ไม้ล้มลุกเนื้ออ่อน

            ราก มีลักษณะคล้ายทางหนูมะพร้าวแห้ง  ไม่มีกลิ่นหอมใด ๆ รสเย็น สรรพคุณ     แก้ไข้   แก้หอบ    แก้สะอึก     แก้เสมหะเป็นพิษ

 

โกฐจุฬาลัมพา   ไม้เนื้อ่อนล้มลุกเป็นพุ่มขนาดย่อม

    ใช้ทั้งต้น รสขมกลิ่นหอม สรรพคุณ  แก้ไข้เจรียง  แก้ไช้ที่มีผื่นขึ้นตามตัว เช่น      หัดเหือด สุกใส ดำแดง ฝีดาษ ไข้รากสาด แก้หืด ไอ แก้ไข้เพื่อเสมหะ

 

โกฐน้ำเต้า  ไม้พุ่มขนาดใหญ่

  ราก  (ปอกเปลือกออกนำไปนึ่งแล้วตากแห้ง)  รสฝาดหอม  สรรพคุณ แก่ธาตุพิการอาหารไม่ย่อย  บำรุงธาตุแก้ท้องอืด ขับลมในลำไส้ ขับปัสสาวะและอุจจาระให้เดินสะดวก  ระบายท้อง รู้ถ่ายรู้ปิดเอง แก้เจ็บตา แก้ริดสีดวงทวาร

 

โกฐสอ  ไม้ขนาดเล็กจำพวกโสม

รากรสสุขมกลิ่นหอม     สรรพคุณ   แก้ไข้  แก้หืด แก้ไอ  บำรุงหัวใจให้ชุ่มชื้น

 

กอมขม หรือ ดีงูต้น  ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

  เนื้อไม้  รสขม    สรรพคุณ    แก้ไข้จับสั่น และไข้ตัวร้อน

  เปลือกต้น รสขมจัด    สรรพคุณ แก้ไข้จับสั่น (มาลาเรีย)  ไข้ป้าง และไข้ทุกชนิด

 

ก่อ  ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

   เปลือกต้น รสฝาด สรรพคุณ แก้ท้องร่วง แก้คลื่นเหียนอาเจียน สมานแผล   ห้ามโลหิต 

   เนื้อในเมล็ด รสหวาน   สรรพคุณ   บำรุงกำลัง  บำรุงลำไส้ แก้อ่อนเพลีย

 

กำจัด  (พริกหอม ลูกระมาด หมากมาด)  เป็นไม้ยืนต้นขนาดกลาง

  เมล็ด รสสุขุมกลิ่นหอม     สรรพคุณ    แก้ลมวิงเวียน บำรุงโลหิต  บำรุงหัวใจ  ขับลมในลำไส้ 

   รากและเนื้อไม้  รสร้อน    สรรพคุณ   ขับลมในลำไส้ แก้ลมขึ้นเบื้องสูง หน้ามืด ตาลาย  วิงเวียน ขับระดู

 

กำลังช้างเผือก   (กำลังช้างสาร) ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

  เนื้อไม้  รสขมน้อย     สรรพคุณ   บำรุงธาตุ แก้อ่อนเพลีย บำรุงโลหิต

 

กำลังวัวเถลิง  (กำลังทรพี)ไม้พุ่มขนาดใหญ่

  เนื้อไม้และเปลือกต้น รสขมเฝื่อน    สรรพคุณบำรุงโลหิต  บำรุงธาตุ บำรุงเส้นเอ็น บำรุงร่างกาย แก่ปวดเมื่อยตามร่างกาย

 

กำลังเสือโคร่ง (กำลังพญาเสือโคร่ง) ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

  เปลือกต้น  รสร้อนเล็กน้อย กลิ่นหอม   สรรพคุณ   บำรุงธาตุ บำรุงเส้นเอ็น เจริญอาหาร บำรุงกำลัง  แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย

 

กำลังหนุมาน (กำลังราชสีห์)  ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

  เนื้อไม้และรากรสขม  สรรพคุณ  แก้น้ำดีพิการ คือ นอนสะดุ้ง ผวาหลับๆ ตื่นๆ  ร้อนหน้าน้ำตาไหล

 

เกว้า (เขว้า  กำยาน ชาติสมิง ) ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่

  ราก  รสเมาเบื่อ    สรรพคุณ     แก้โรคผิวหนัง

  ยอด   รสเมาเบื่อ     สรรพคุณ   แก้ปวดศีรษะ

  ใบสด รสเมาเบื่อ     สรรพคุณ   ตำคั้นเอาน้ำใส่แผลฆ่าเชื้อโรค 

 

ยาง (เรียกว่ากำยาน)  รสสุขุมหอม    สรรพคุณ    แก้ลม บำรุงเส้นเอ็น แก้หลอดลมอักเสบ  สมานแผล แก้ขัดเบา

 

ขันทองพยาบาท ( หมากดูก    ยาง ปรอก)  ไม้พุ่มขนาดใหญ่  หรือไม้ยืนต้นขนาดย่อม

  เนื้อไม้   รสเมาเบื่อ     สรรพคุณ     แก้ลมพิษ  แก้ไข้ แก้กามโรค

   เปลือกต้น  รสเมาเบื่อ   สรรพคุณ  ทำให้ฟันทน รักษาโรคตับพิการ  แก้ประดง     แก้พิษในกระดูก  แก้โรคผิวหนัง  ฆ่าพยาธิ  แก้โรคเรื้อน มะเร็ง คุดทะราด กลาก เกลื้อน

 

ข่าต้น  (ตะไคร้ต้น เทพทาโร) ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

  เนื้อไม้และราก รสร้อนกลิ่นหอมฉุน    สรรพคุณ   แก้ท้องขึ้นอืดเฟ้อ ขับลมในลำไส้     แก้ลมขึ้นเบื้องสูง หน้ามืด วิงเวียน

 

ขี้ครอก  ไม่พุ่มขนาดย่อมคล้ายมะเขือ

  ใบ   รสขื่น    สรรพคุณ     แก้ไอ ขับเสมหะ

  ราก   รสเย็น     สรรพคุณ    ถอนพิษไข้ทั้งปวง

  ใช้ทั้ง 5 รสขื่นเย็น      สรรพคุณ     แก้ไตพิการ

 

ขี้หนอน   ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

  เปลือกต้นรสขมเย็น   สรรพคุณ  แก้ไข้ตัวร้อน   แก้หวัดคัดจมูก น้ำมูกไหล

 

ขี้เหล็กบ้าน   ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

  ใบ  รสขม   สรรพคุณ  แก้ระดูขาว แก้นิ่ว ขับปัสสาวะ  แก้กระษัย ถ่ายพิษไข้      พิษเสมหะ ถ่ายพรรดึก

  ดอก รสขม       สรรพคุณ แก้หืด  ฟอกศีรษะแก้รังแค   แก้โรคประสาท แก้นอนไม่หลับ

  เปลือกต้น  รสขม       สรรพคุณ  แก้กระษัย  แก้ริดสีดวงทวาร

  กระพี้    รสขม        สรรพคุณ  แก้ร้อนรุ่ม  กระสับกระส่ายเพราะพิษไข้

  แก่น  รสขม        สรรพคุณ   แก้กามโรค หนองใน แก้กระษัย  แก้เหน็บชา แก้ไฟธาตุพิการ

  ราก  รสขมเย็น     สรรพคุณ  แก้ไข้กลับ  ไข้ซ้ำ

 

ขี้เหล็กเลือด  ไม้ยืนต้นขนาดกลาง ใบอ่อนมีสีแดงเข้ม

  แก่น รสขมจัด สรรพคุณ แก้กระษัย แก้ไตพิการ ปวดบั่นเอว ขับปัสสาวะ บำรุงโลหิต ขับระดูเสีย

 

ขี้อ้าย   ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

  เปลือกต้นรสฝาด      สรรพคุณ     แก้บิด แก้อุจจาระเป็นฟอง  แก้ปวดเบ่ง  สมานแผล

 

เข็มขาว (เข็มใหญ่)  ไม้ยืนต้นขนาดย่อมถึงขนาดกลาง

  ราก   รสหวาน  สรรพคุณ  แก้โรคตา เจริญอาหาร

 

เข็มแดง  ไม้พุ่มขนาดใหญ่

  ราก รสหวานเย็น   สรรพคุณ   แก้เสมหะ แก้กำเดา บำรุงธาตุ แก้บวม  แก้เจ็บตัว

 

เข็มป่า  ไม้ยืนต้นขนาดย่อม ถึงขนาดกลาง

  เปลือกต้น  รสเมาเบื่อ     สรรพคุณ  ตำคั้นเอาน้ำหยอดหูฆ่าแมลงเข้าหู

  ใบ  รสเมาเบื่อ     สรรพคุณ   ฆ่าพยาธิทั้งปวง

  ดอก รสฝาดเย็น    สรรพคุณ    แก้โรคตา ตาแฉะ ตาแดง

  ลูก รสเมาเบื่อ    สรรพคุณ    แก้ริดสีดวงงอกในจมูก

  ราก รสเฝื่อน    สรรพคุณ  ขับเสมหะในท้อง ขับแสมหะในทรวงอกและแก้ฝีในท้อง

 

เขยตาย(ลูกเขยตายแม่ยายทำศพ,เขยตายแม่ยายชักปก) เป็นไม้พุ่มขนาดเล็กถึงกลางเนื้อแข็ง

  ราก รสชื่นปร่า     สรรพคุณ    กระทุ้งพิษ แก้พิษฝีภายในและภายนอก  ขับน้ำนม        แก้พิษงู พิษแมลงกัดต่อย แก้ไข้กาฬ แก้โรคผิวหนังพุพอง

  ดอกและลูก รสร้อนเมา      สรรพคุณ    ตำทารักษาโรคหิด

 

ขอนดอก ไม้ยืนต้นตายจากต้นพิกุลและต้นตะแบก  ลักษณะเหมือนไม้ผุสีขาวเป็นจุด ในเนื้อไม้

  ขอนดอก รสจืดหอม     สรรพคุณ     บำรุงตับ ปอด หัวใจ บำรุงทารกในครรภ์ ทำให้ใจชุ่มชื่น

 

ข่อย  ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

แก่น รสเมาเบื่อ     สรรพคุณ    แก้แมงกินฟัน แก้ริดสีดวงจมูก

เปลือกต้นและเนื้อไม้  รสเมาเบื่อ     สรรพคุณ    แก้แมงกินฟัน แก้ปวดฟัน

  ใบ รสเมาอ่อน สรรพคุณ คั่วให้กรอบชงน้ำรับประทานเป็นยาระบายอ่อนๆ

  เมล็ด รสมันร้อนน้อย    สรรพคุณ   บำรุงธาตุ เจริญอาหาร แก้ท้องขึ้นอืดเฟ้อ เป็นยาอายุวัฒนะ

  ราก รสเมาเบื่อ     สรรพคุณ     ฆ่าพยาธิ แผลเน่าเปื่อย

 

ข่อยหย็อง หรือ ข่อยเตี้ย ไม้ยืนต้นขนาด กลาง

  รากและเนื้อไม้  รสเมาเบื่อ    สรรพคุณ    ขับปัสสาวะ  ขับเมือกมันในลำไส้ แก้กระนัย ไตพิการ แก้คลื่นเหียนอาเจียน  

 

เขี้ยวงู(เล็บครุฑ) ไม้ต้นขนาดย่อม

  ราก รสจืดเย็น      สรรพคุณ  แก้นัยไตพิการ ขับปัสสาวะ  แก้พิษซาง แก้ไข้ แก้สะอึก แก้ปวดศีรษะ ตัวร้อน  แก้ไข้สันนิบาต

  เมล็ด รสเมาเบื่อ       สรรพคุณ แก้พิษสัตว์กัดต่อย ถอนพิษไข่เน่า ไม้ยืนต้นขนาดกลาง 

  เปลือกต้น รสฝาดหวานชุ่ม      สรรพคุณ  แก้พิษตานซาง แก้อุจจาระเป็นฟอง เหม็นเปรี้ยว  แก้ท้องเสีย แก้ตานขโมย  ขับพยาธิไส้เดือนในท้อง

  ราก รสฝาดหวานเบื่อ ขับพยาธิไส้เดือน บำรุงธาตุ เจริญอาหาร

 

ไข่มด ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

  ใบ รสเมาเบื่อ     สรรพคุณ     แก้โรคผิวหนัง กลากเกลื้อน

  ดอก รสเมาเบื่อ     สรรพคุณ     ขับพยาธิไส้เดือนในท้อง

  ลูก รสร้อน     สรรพคุณ    ตำพอกฝี บ่มหนองให้แตกเร็ว

  เปลือกต้น รสเมาเบื่อ     สรรพคุณ    ตำคั้นเอาน้ำหยอดหู แก้แมงเข้าหู

  กระพี้ รสเมาเบื่อ    สรรพคุณ    แก้เกลื้อนช้าง

  แก่น รสเมาเบื่อ   สรรพคุณ    แก้โรคเรื้อน 

  ราก รสเมาเบื่อ    สรรพคุณ    แก้พยาธิ ขี้กลาก แก้รังแค

 

คงคาเดือด (หมากเล็กหมากน้อย) ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

  ใบ,เปลือก,ต้น รสเย็นเฝื่อน    สรรพคุณ   ต้นเอาน้ำอาบ แก้คัน แก้ทรางตัวร้อน

 

คนทา(สีฟัน กะลันทา) ไม้พุ่มขนาดใหญ่

  รากอ่อนและต้น รสขมเฝื่อนฝาดเย็น    สรรพคุณ    แท้องร่วง บิด ลดความร้อนในร่างกาย

  กระทุ้งพิษไข้พิษ ไข้กาฬ  ไข้หัวลมทุกชนิด แก้ร้อนในกระหายน้ำ

 

คนทีสอเขมา หรือ คนทีสอดำ ไม้พุ่มขนาดใหญ่

  เปลือกต้น รสร้อน     สรรพคุณ   แก้ปวดท้อง แก้เลือด แก้ลม เป็นยาอายุวัฒนะ

  รากและใบ รสร้อน    สรรพคุณ    ต้มรับประทานหรือประคบ แก้ปวดข้อ ปวดกล้ามเนื้อ บำรุงและรักษาไข้

  ใบสด รสร้อนหอม    สรรพคุณ  คั้นเอาน้ำรับประทานแก้ปวดศีรษะ รักษาเยื่อจมูกอักเสบ ถอนพิษสาหร่ายทะเล

  ยาง รสร้อนเมา    สรรพคุณ บำรุงกำลัง ขับเลือดขับลมให้กระจาย ฆ่าพยาธิ ผิวหนัง  แก้คุดทะราด

ราก รสเมาร้อน     สรรพคุณ แก้ลม ขับเหงื่อ แก้ริดสีดวงแห้ง

 

คัดลิ้น ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

ราก รสร้อนจัด    สรรพคุณ แก้เส้นเอ็นพิการ บำรุงเส้นเอ็น ห้ามใช้กับบุคคลที่เป็นโรคเส้นประสาทพิการ

 

คันทรง มี 2 ชนิด คือไม้พุ่มขนาดย่อมและเป็นต้นขนาดย่อม แต่สรรพคุณเหมือนกัน

เปลือกต้นและใบ รสฝาดเฝื่อน     สรรพคุณ ต้มอาบแก้บวม เนื่องจากโรคไต หัวใจพิการ น้ำเหลืองเสีย เหน็บชา

 

คราม ไม้พุ่มต้นเล็ก

ใบ รสเย็น     สรรพคุณ     ดับพิษ แก้ไข้ตัวร้อน แก้ปวดศีรษะ

ต้น รสเย็น      สรรพคุณ       ฟอกขับปัสสาวะให้บริสุทธิ์ แก้กระษัย แก้นิ่ว แก้ปัสสาวะขุ่นข้น

 

ครอบทั้ง 3 (ครอบจักรวาล, ครอบตลับ, ครอบฟันสี) ไม้ล้มลุกเนื้ออ่อน

ครอบจักรวาล (สารเข้าเลือก,ก่องเข้า)

ครอบตลับ(มะก่องเข้าหลวง)

ครอบฟันสี (ตอบแตบ, โผงผาง)

ต้น รสขม      สรรพคุณ    บำรุงโลหิตและขับลม

ใบ รสขมติดร้อนเล็กน้อย     สรรพคุณ     บ่มหนองฝีให้แตกเร็ว

ดอก รสขม       สรรพคุณ ฟอกลำไส้ให้สะอาด บ่มหนองให้เกิดเร็ว

ราก รสขม      สรรพคุณ    แก้ลม แก้ดี บำรุงธาตุ แก้มุตกิด แก้ไอ แก้ไข้ผอมเหลือง บำรุงกำลัง

 

ครอบฟันสี (ตอบแตบ, โผงผาง)

ต้น รสขม     สรรพคุณ   บำรุงโลหิตและขับลม

ใบ รสขมติดรอนเล็กน้อย    สรรพคุณ     บ่มหนองฝีให้แตกเร็ว

ดอก รสขม     สรรพคุณ     ฟอกลำไส้ให้สะอาด บ่มหนองให้เกิดเร็ว

ราก รสขม    สรรพคุณ แก้ลม แก้ดี บำรุงธาตุ แก้มุตกิด แก้ไอ แก้ไข้ผอมเหลือง บำรุงกำลัง

 

คางแดง (คาง, กางขี้มอด, มะขามป่า) ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงขนาดใหญ่

เปลือกต้น รสฝาดเฝื่อน สรรพคุณ แก้ท้องร่วง แก้ตกโลหิต แก้บวม แก้ฝี แก้พยาธิ เปื่อยเน่า แก้ลำไส้พิการ บำรุงธาตุ ฝนทารักษาโรคเรื้อน แผลเน่าเปื่อยเรื้อรัง ทาหัวฝี 

ใบ รสเฝื่อน สรรพคุณ แก้ไอ

ดอก รสหวาน สรรพคุณ บำรุงธาตุ แก้ปวดบาดแผล แก้พิษฟกบวม  แก้คุดทะราด แก้ตาอักเสบ

 

ควินิน (ต้นซิงโคน่า) ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

ก้าน,ใบและเปลือกต้น รสขมจัด สรรพคุณ แก้ไข้จับสั่น (มาลาเรีย) บำรุงน้ำดี แก้ร้อนใน

 

คูน (ชัยพฤกษ์) ไม้ยืนต้นขนาดย่อมถึงขนาดกลาง ใบใหญ่ ดอกสีเหลือง ห้อยเป็นพวง     ฝักกลมยาวเกลียง เนื้อในสีดำ

เนื้อในฝัก รสหวานเอียน   สรรพคุณ   ระบายท้อง ช่วยบรรเทาการแน่นหน้าอก ฟกช้ำ แก้ลมเข้าข้อและขัดข้อ

ดอก รสขมเปรี้ยว    สรรพคุณ   แก้ไข้ เป็นยาระบาย

เปลือกและใบ รสฝาดเมา     สรรพคุณ บดผสมทาฝี และเม็ดผื่นตามร่างกาย

ใบ รสเมา     สรรพคุณ ระบายท้อง แก้พยาธิผิวหนัง

ราก รสเมา      สรรพคุณ ฝนทารักษาขี้กลาก และเป็นยากระบายท้อง แก้คุดทะราด

แก่น   นักไสยศาสตร์ใช้ทำปลัดขิกลงยันต์ผูกเอวเด็ก เพื่อให้ปีศาจไม่รบกวนเด็ก

เปลือกต้น รสฝาด      สรรพคุณ  แก้ท้องร่วง สมานแผล

เปลือกเม็ดและเปลือกฝัก รสเมาเบื่อ        สรรพคุณ ถอนพิษยาเบื่อเมา ทำให้อาเจียน

กระพี้ รสเมา       สรรพคุณ แก้รำมะนาด

 

แค (แคแดง,แคขาว) ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

เปลือกต้น   รสฝาดจัด      สรรพคุณ แก้ท้องร่วง คุมธาตุ บิดมูกเลือด สมานแผลทั้งภายในและภายนอก

ใบ รสจืดมัน     สรรพคุณ แก้ไข้เปลี่ยนอากาศ(ไข้หัวลม) แก้ไข้หวัด

เปลือกต้นแคป่า รสฝาด      สรรพคุณ ต้มเอาน้ำชะล้างบาทดแผลให้แผลหายเร็ว

 

แคแตร (แคแกล) ไม้ป่ายืนต้นขนาดกลาง

ดอก  รสหวานเย็น      สรรพคุณ ขับเสมหะและโลหิต ขับผายลม

ราก  รสหวานเย็น     สรรพคุณ ขับเสมหะ แก้ลม

 

แคฝอย (แคขาว) ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

เนื้อไม้และเปลือกต้น รสฝาดเฝื่อนหวาน    สรรพคุณ    แก้ท้องร่วง แก้บวม แก้ตกโลหิต แก้พยาธิ แก้ฝีเปื่อยพัง

ราก รสฝาดเย็น    สรรพคุณ    แก้ริดสีดวงงอก

 

คำไทย(คำแสด,คำเงาะ)ไม้พุ่มขนาดใหญ่ หรือไม้ยืนต้นขนาดเล็ก

ดอก รสหวาน    สรรพคุณ   บำรุงโลหิต แก้โรคโลหิตจาง สมานแผล แก้บิด แก้โรคไต

เมล็ด รสร้อนหอม     สรรพคุณ    แก้ลม สมานแผล ตัดไข้

รก (เนื้อหุ้มเมล็ด) รสหวาน    สรรพคุณ    ระบายท้อง

 

คำฝอย(คำ,ดอกคำ) ไม้ล้มลุกเนื้ออ่อน

ดอก รสหอมร้อน    สรรพคุณ   บำรุงหัวใจ บำรุงประสาท ขับระดู ดอกแห้ง รักษาโรคดีพิการ

เกสร รสหวาน    สรรพคุณ    บำรุงโลหิตและน้ำเหลืองให้เป็นปกติ แก้แสบร้อนตามผิวหนัง

เมล็ด รสหวานร้อน      สรรพคุณ    ระบายท้อง ขับเสมหะ แก้โรคผิวหนัง แก้บวม ขับระดู ป่นเป็นยาพอก แก้ปวดมดลูกหลังคลอดบุตร 

น้ำมันจากเมล็ด รสร้อน     สรรพคุณ     แก้โรคขัดข้อ อัมพาต แก้ฝี

 

คว่ำตายหงายเป็น (ฆ้องสามย่านตัวผู้) ไม้ต้นเล็ก  ใบหนา

ใบ รสเย็นเฝื่อน     สรรพคุณ ตำพอกแก้ปวด แก้อักเสบ ฟกบวม  และถอนพิษ น้ำที่คั้นจากใบผสมการบูรใช้ทาถูนวดแก้เคล็ด แก้ขัดแพลง 

 

ไคร้เครือ ไม้ต้นเล็ก 

ราก รสขมขื่นปร่า     สรรพคุณ แก้พิษไข้ พิษกาฬ เจริญอาหาร ชูกำลัง 

 

ฆ้องสามย่าน  ไม้ต้นขนาดเล็ก

ใบ รสเย็น     สรรพคุณ ตำพอกฝีถอนพิษ แก้ปวด รับประทานายในดับพิษร้อน ใบผสมน้ำประสานทองสะตุ ตำตากแดดให้แห้ง บดเป็นผงทาลิ้นเด็กอ่อน แก้ละอองซาง 

 

งิ้ว ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงขนาดใหญ่

ใบสด     สรรพคุณ    ตำคั้นเอาน้ำทาต่อมในคออักเสบ กากพอกแก้ฟกช้ำ อักเสบบวม

ดอกแห้ง      สรรพคุณ     ตำผสมน้ำทาระงับปวด

ราก รสเบื่อเมา     สรรพคุณ บำรุงกำลัง แต่ทำให้อาเจียน

ยาง รสฝาด    สรรพคุณ     แก้ท้องร่วง แก้ระดูตกหนัก บำรุงร่างกาย

 

งิ้วป่า (งิ้วผา ,นุ่นป่า) ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงขนาดใหญ่

ราก รสเมาเบื่อ     สรรพคุณ     บำรุงกำลัง ทำให้อาเจียน 

ใบ ตำเป็นผง ทาภายนอกแก้ฟกช้ำ ฝนกับน้ำทาแก้ต่อมอักเสบ

ดอกแห้ง ทำยาทาระงับความปวด และแก้พิษไข้ใช้ผสมกับเมล็ดฝิ่น น้ำนมแพะ และน้ำตาลแก้ริดสีดวง

ยาง รสฝาด     สรรพคุณ     บำรุงกำลัง แก้ระดูขาว

 

หงอนไก่ดอกกลม(หงอนไก่ป่า) ไม้ดอกต้นเล็กๆ

ราก รสเผ็ดขื่นร้อนเล็กน้อย สรรพคุณ แก้เข้เพื่อลม (ไข้ฤดูฝนมีอาการท้องอืดเฟ้อ) แก้ไข้พา แก้โลหิต แก้ลมอัมพฤกษ์ บำรุงธาตุ แก้หืด แก้เสมหะ

 

หงอนไก่ทะเล ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

ราก รสกร่อยเค็ม     สรรพคุณ     ขับน้ำคาวปลาหลังคลอดบุตร แก้ประจำเดือนไม่ปกติ

 

เหงือกปลาหมอ (ดอกขาว,ดอกสีฟ้า) ไม้พุ่มขนาดกลางใบเป็นจักเว้าใหญ่ ริมใบมีหนามแหลมคม

ใบ รสร้อนเล็กน้อย      สรรพคุณ    ตำพอกรักษาโรคปวดบวมและแผลอักเสบ

ใบอ่อน ต้มกับเปลือกต้นอบเชย รับประทานแก้ท้องขึ้นอืดเฟ้อ

ลูก รสร้อน     สรรพคุณ    ขับโลหิตอย่างแรง แก้ฝีตานซาง

ราก รสเฝื่อนเค็ม    สรรพคุณ     ต้มอาบแก้พาไข้หัวผื่นคัน แก้โรคผิวหนังทุกชนิด

ต้นมัดตำให้ละเอียด พอกปิดแผลเรื้อรัง ถอนพิษ รับประทานแก้พิษฝีดาษ เป็นยาตัดรากฝี ใช้ทั้ง 5 รสร้อน  สรรพคุณ    แก้ไข้หัว แก้พิษฝี แก้พิษกาฬได้ดีมาก

 

จักรนารายณ์ ไม้ต้นเล็ก

ใบสด รสเย็น สรรพคุณ ตำผสมสุราพอกปิดแก้พิษฝี แก้ปวด แก้ฟกบวม ถอนพิษ    ได้ดี แก้อักเสบทุกชนิด แก้พิษสัตว์กัดต่อย

 

จันทน์กระพ้อ ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

แก่น รสร้อนหอม สรรพคุณ แก้ไข้สันนิบาต แก้ไข้เพื่อเลือดและลม

ดอก รสเย็นหอมจัด สรรพคุณ แก้ไข้ บำรุงหัวใจ

 

จันทน์เกราะ ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

เนื้อไม้ รสขมหอม สรรพคุณ แก้ไข้ตัวร้อน แก้ไข้เพื่อดี แก้กระษัย แก้ตับปอดพิการ แก้ร้อนในกระหายน้ำ

 

จันทน์ชะมด หรือ จันทน์หอม ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่ 

แก่น รสขมหอม สรรพคุณ บำรุงหัวใจ แก้ลมวิงเวียน แก้คลื่นเหียนอาเจียน ทำให้ใจชื่นบาน สดชื่นแจ่มใส ชูกำลังใช้ทำยาหอม

 

จันทน์แดง ไม้ยืนต้นขนาดย่อม

เนื้อไม้ และแก่น รสขมเย็น    สรรพคุณ แก้ไอ แก้ซางอันบังเกิดแต่ดี แก้เลือดออกตามไรฟัน แก้บาดแผล แก้ไข้เพื่อดีพิการทำให้ชื่นใจ แก้ร้อนดับพิษไข้ทุกชนิด ฝนทาแก้ฟกบวม 

 

จันทน์เทศ ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่

เนื้อไม้และแก่น รสขมหอมร้อน    สรรพคุณ แก้ไข้ดีเดือด ดีพลุ่ง แก้กระสับกระส่าย  ตาลอยเผลอสติ บำรุงตับ ปอด น้ำดี

เมล็ดใน รสหอมฝาดหวานสุขุม    สรรพคุณ แก้กระหายน้ำ บำรุงกำลัง แก้ลม แก้จุกเสียด แก้กำเดา แก้ท้องร่วง  แก้ปวดขัดมดลูก ขับลมในลำไส้ บำรุงโลหิต แก้บิด บำรุงธาตุ

รกหุ้มเมล็ด(ดอก) รสหอมฝาดร้อน   สรรพคุณ บำรุงโลหิต บำรุงผิวเนื้อให้เจริญ

 

จันทน์ลูกหอม ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

เนื้อไม้ รสขมหวาน   สรรพคุณ บำรุงประสาท บำรุงเนื้อหนังให้สดชื่น แก้ไข้ตับ ปอดพิการ แก้ร้อนในกระหายน้ำ แก้เหงื่อตกหนัก ขับพยาธิ

ผลสุก รสหวานฝาด      สรรพคุณ รับประทานกับน้ำกะทิสด บำรุงกำลัง แก้ท้องเสีย

 

จันทน์โอ หรือ ลูกอินทร์ ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

เนื้อไม้ รสขมหวาน      สรรพคุณ บำรุงประสาท บำรุงกำลัง แก้ตับปอดพิการ แก้ไข้    แก้ร้อนในกระหายน้ำ แก้เหงื่อตกหนัก แก้ไข้ตัวร้อน 

 

จันทนา (จันทน์ขาว) ไม้พุ่มยืนต้นขนาดกลาง

เนื้อไม้ รสขมเย็น    สรรพคุณ แก้ไข้อันบังเกิดแต่ตับและดี บำรุงเลือดลม

แก่น รสหอมเย็นติดร้อน     สรรพคุณ แก้ไข้กำเดา บำรุงหัวใจ แก้ลม แก้อ่อนเพลีย

 

จาก    ไม้กอใบคล้ายใบมะพร้าว เกิดที่ลุ่มเค็ม

ใบ รสฝาด   สรรพคุณ แก้ลมจรต่างๆ แก้เสมหะและดับพิษทั้งปวง

นมจาก เป็นเกล็ดสีดำอยู่ใต้ท้องใบ รสฝาดกร่อย     สรรพคุณ แก้ลมจร ลมป่วง แก้ไข้ ท้องเสีย แก้พิษตานซ่างลิ้นเป็นฝ้าละอองขาว

 

จามจุรี,ก้ามปู,ฉำฉา ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่

เปลือกต้น รสฝาด     สรรพคุณ สมานแผลในปาก ในคอ เหงือกหรือฟันผุ แก้ริดสีดวงทวาร แก้ท้องร่วง ห้ามโลหิตตกใน

เมล็ด รสฝาดเมา    สรรพคุณ แก้กลาก เกลื้อน และโรคเรื้อน แก้เยื่อตาอักเสบ

ใบ รสเย็น     สรรพคุณ ทำให้เย็นดับพิษ แก้ปวดแสบปวดร้อน

 

จิกเขา ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่ 

เปลือกต้น รสร้อนเล็กน้อย     สรรพคุณ แก้ปวดศีรษะ แก้เสมหะพิการ แก้ระดูขาว 

เมล็ด รสร้อน     สรรพคุณ     แก้แน่นจุกเสียด 

 

จิกนา ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

เปลือกต้น รสร้อนเล็กน้อย      สรรพคุณ    แก้ปวดศีรษะ แก้เลือดออกตามไรฟัน ใช้เบื่อปลา

เนื้อไม้ รสร้อนเฝื่อนๆ สรรพคุณ ขับระดูขาว

เมล็ด รสร้อน     สรรพคุณ     แก้แน่นจุกเสียด รัดมดลูกหลังการคลอดบุตร แก้เยื่อตาอักเสบ แก้อาเจียน ฝนทาแก้ตัวร้อน แก้ไอเด็ก

ใบ รสฝาด    สรรพคุณ      แก้ท้องร่วง

ราก รสขื่นเอียน    สรรพคุณ    ระบายท้อง

 

จุกโรหิณี  ไม้พุ่มขนาดย่อม

ราก รสขมเย็น     สรรพคุณ     ถอนพิษไข้กาฬ แก้ร้อนในกระหายน้ำ ลดความร้อนใน   ร่างกาย บางตำราว่า รสสุขุม      สรรพคุณ    แก้ไข้เพื่อโลหิต แก้ลมปลายไข้

 

เจตพังคี ไม้ต้นเล็กๆ

ราก รสเผ็ดขื่นปร่า   สรรพคุณ    แก้ท้องขึ้นปวดแน่นในท้อง ขับลมทำให้เรอ ฝนกับน้ำปูนใส ผสมกับมหาหิงคุ์และการบูรทาท้องเด็กอ่อน แก้ท้องขึ้นอืดเฟ้อ แก้ปวดท้อง ขับผายลม

 

เจตมูลเพลิงขาว ไม้พุ่มขนาดเล็ก

ใบ รสร้อน     สรรพคุณ แก้ลมและเสมหะ

ดอก รสร้อน    สรรพคุณ แก้โรคตา แก้หนาวและเย็น

ต้น รสร้อน     สรรพคุณ ขับโลหิตประจำเดือน

ราก รสร้อน    สรรพคุณ ขับลมในกระเพาะอาหารและลำไส้ แก้ริดสีดวงทวาร แก้บวม แก้คุดทะราด บำรุงธาตุ บำรุงโลหิต 

 

เจตมูลเพลิงแดง (ไฟใต้ดิน) ไม้พุ่มขนาดเล็ก

ราก รสร้อน     สรรพคุณ     บำรุงธาตุ บำรุงโลหิต ขับลมในลำไส้และกระเพาะอาหารให้เรอ แก้ท้องอืด เฟ้อ เสียด แน่นหน้าอก ทำให้ร่างกายเกิดความอบอุ่น ถ้ารับประทานมาก ทำให้แท้งลูก บดเป็นผงปิดพอกฝี ทำให้เกิดความร้อน เกลื่อนฝีได้ แก้ริดสีดวงทวาร

 

เฉียงพร้านางแอ ไม้ยืนต้นขนาดย่อมถึงขนาดกลาง

เปลือกต้น รสฝาดเย็น    สรรพคุณ ลดความร้อน แก้ไข้ กล่อมเสมหะ แก้ร้อนในกระหายน้ำ

 

ชะมดต้น(ฝ้ายผี) ไม้ล้มลุกเนื้ออ่อนหรือไม้พุ่ม

ใบ รสเมาเบื่อ     สรรพคุณ ฆ่าพยาธิผิวหนัง กลาก เกลื้อน 

ดอก รสเมาเบื่อ    สรรพคุณ แก้พยาธิไส้เดือน

ต้น รสเมาเบื่อ    สรรพคุณ เกลื้อนช้าง เกลื้อนใหญ่ เรื้อนกวาง เรื้อนน้ำเต้า

ราก รสเมาเบื่อ    สรรพคุณ    ฆ่าพยาธิตามชุมชนและรากผม รังแค

ลูกและใบ ตำพอกฝี เร่งหนองให้แตกเร็ว

เปลือกต้น รสเมาเบื่อ     สรรพคุณ   ตำคั้นเอาน้ำหยอดหูฆ่าแมงเข้าหู

ใช้ทั้ง 5 รสเมาเบื่อ    สรรพคุณ    รักษาฝีภายใน

 

ชะมวง(ส้มมวง) ไม้ยืนต้นขนาดย่อมถึงขนาดกลาง 

ใบ ผล รสเปรียว    สรรพคุณ    ระบายท้อง แก้ไข้ กัดฟอกเสมหะ แก้ธาตุพิการ

ราก รสเปรี้ยว    สรรพคุณ     แก้ไข้ตัวร้อน

 

ชบา ไม้พุ่มขนาดย่อม

รากสด รสร้อนเล็กน้อย    สรรพคุณ   ตำพอกแก้พิษฝี ฟกบวม รับประทานขับน้ำย่อยอาหาร เจริญอาหาร

 

ชะอม ไม้พุ่มขนาดย่อม

ราก รสร้อนเล็กน้อย     สรรพคุณ    แก้ท้องขึ้นอึกเฟ้อ ขับลมในลำไส้ แก้ปวดเสียวในท้อง(มดลูกอักเสบ)

 

ชะเอมเทศ(ชะเอมจีน) ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

ใบ รสเฝื่อนหวาน     สรรพคุณ     ทำให้เสมหะแห้ง แก้ดีพิการ

ดอก รสเฝื่อน    สรรพคุณ แก้คัน แก้ฝีดาษ

ต้น รสหวานน้อย     สรรพคุณ    ขับลมให้ลงเบื้องต่ำ

ราก รสหวาน     สรรพคุณ ขับเลือดเน่า บำรุงหัวใจชุ่มชื้น แก้กำเดา แก้เสมหะเป็นพิษ แก้น้ำลายเหนียว ทำให้ชุ่มคอเปลือกราก ทำให้อาเจียน

 

ชมพู่น้ำดอกไม้ ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

เนื้อในลูก รสเปรี้ยวหวานเย็น      สรรพคุณ ปรุงยาหอมชูกำลัง ทำให้ใจคอชุ่มชื่น บำรุงหัวใจเหมาะสำหรับเป็นอาหารแก่คนไข้หนัก

 

ชา หรือ เมี่ยง ไม้ต้นขนาดย่อม

ใบ รสฝาด     สรรพคุณ รมแก้หืด ชงแก่ ๆ รับประทาน แก้พิษของยาอันตราย สมานแผล กากใบชา ใช้โขลกหิดพอกแผลถูกไฟ ถูกน้ำร้อนลวก บางตำราว่า รสฝาด สรรพคุณ แก้ท้องร่วง แก้ร้อนในกระหายน้ำ แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย บำรุงหัวใจให้ชุ่มชื่น

 

ช้าพลู(ผักอีไร) ไม้ต้นเล็กๆ

ราก รสเผ็ดร้อนเล็กน้อย    สรรพคุณ แก้คูถเสมหะ ขับเสมหะให้ตกทางทวารหนัก

ต้น รสเผ็ดร้อนเล็กน้อย    สรรพคุณ แก้เสมหะในทรวงอก

ลูก(ดอก) รสเผ็ดร้อนเล็กน้อย   สรรพคุณ แก้เสมหะในลำคอ

ใบ รสเผ็ดร้อนเล็กน้อย    สรรพคุณ ทำให้เสมหะงวดและแห้งเข้า

 

ช้างงาเดียว ไม้ต้นเล็กๆ 

ราก รสขื่น     สรรพคุณ    แก้พิษฝีภายใน แก้กระษัย แก้ปัสสาวะพากร แก้ไตพิการ 

 

ชิงชี่ ไม้พุ่มขนาดย่อม

ต้น รสขื่นปร่า     สรรพคุณ แก้ฟกบวม 

ลูก รสขื่นปร่า    สรรพคุณ แก้เจ็บคอ ลำคออักเสบ

ดอก รสขื่นเมา      สรรพคุณ แก้โรคมะเร็ง

ราก รสขมขื่น      สรรพคุณ แก้ไข้เพื่อลม ขับลมในท้องให้ซ่านออกมา แก้ไข้ร้อนในทุกชนิด 

ใบ รสเฝื่อนเมา     สรรพคุณ ต้มเอาน้ำอาบแก้โรคผิวหนัง ไข้ฝีกาฬ สันนิบาต ตะคริว

 

ชุมเห็ดเทศ ไม้พุ่มใหญ่

ใบ รสเบื่อเอียน     สรรพคุณ ตำหรือขยี้ทาแก้กลากเกลื้อน โรคผิวหนังชนิดมีตัว

ต้น รสเบื่อเอียน    สรรพคุณ ขับพยาธิไส้เดือน

ดอก รสเบื่อเอียน     สรรพคุณ ระบายอ่อนๆ

ต้น ราก ใบ รสเบื่อเอียน     สรรพคุณ แก้กระษัยเส้น แก้ท้องผูก ขับปัสสาวะ

 

ชุมเห็ดไทย(ชุมเห็ดเล็ก) ไม้ต้นขนาดเล็ก

เมล็ด คั่วให้เกรียม ตำผง ชงน้ำร้อนเหมือนกาแฟ รสขมหอมเล็กน้อย     สรรพคุณ บำรุงหัวใจให้ชุ่มชื่น ทำให้นอนหลับ แก้กระษัย ขับปัสสาวะ

ใช้ทั้ง 5 รสขมเบื่อ       สรรพคุณ แก้ไข้ ขับพยาธิในท้องเด็ก

 

ช้อยนางรำ (สอยนางรำ) ไม้พุ่มขนาดย่อม

ใบ รสเย็น      สรรพคุณ แก้ไข้ตัวร้อน แก้ไข้พิษ

 

ชัด ไม้ต้นขนาดย่อม

เมล็ด(ลูก) รสฝาด     สรรพคุณ แก้ท้องร่วง กล่อมเสมหะและอาจม

 

ซาก ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่

ไม้นี้รับประทานไม่ได้ เป็นพาอาจถึงตายได้ ถ้าจะนำไปปรุงเป็นยาต้องเผาให้เป็นถ่าน

ถ่าน รสเมาเบื่อ     สรรพคุณ  แก้ไข้พิษเซื่องซึม แก้โรคผิวหนัง

 

ดีหมี ไม้ต้นขนาดใหญ่ 

เนื้อไม้ รสขม     สรรพคุณ ระงับความร้อน ดับพิษไข้ แก้ปวดศีรษะ ขับเหงื่อ

 

ตะโกนา(พญาช้างดำ) ไม้ยืนต้นขนาดกลาง เรียกชื่อ ตะโก หรือ พญาช้างดำ

ผล รสฝาด     สรรพคุณ แก้ท้องร่วง  ตกโลหิต  แก้มวนท้อง ขับพยาธิ แก้กระษัย แก้ฝีเน่าเปื่อย

เลือกลูก เผาเป็นถ่าน แช่น้ำรับประทาน ขับระดูขาว ขับปัสสาวะ

เปลือกต้นและเนื้อไม้ รสฝาดติดขม        สรรพคุณ บำรุงธาตุ บำรุงกำลัง บำรุงกำหนัด แก้กามตายด้าน

เปลือกต้น เผาเป็นด่างแช่น้ำรับประทาน ขับระดูขาว ขับปัสสาวะ ต้มกับเกลือรักษารำมะนาด แก้ปวดฟัน เป็นยาอายุวัฒนะ

 

ตะโกสวน(ตะโกไทย) ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

เปลือกต้นและลูกอ่อน รสฝาด       สรรพคุณ แก้ท้องร่วง แก้อาเจียน แก้บิด สมานแผล

 

ตะขบไทย ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

เนื้อไม้ รสฝาด      สรรพคุณ แก้ท้องร่วง แก้บิดมูกเลือด 

ราก รสฝาด     สรรพคุณ กล่อมเสมหะ และอาจม

ใบ รสฝาดเอียน    สรรพคุณ ขับเหงื่อ 

 

ตะขบป่า ไม้ยืนต้นขนาดกลางมีหนาม

เนื้อไม้ รสเบื่อเอียน     สรรพคุณ     ขับพยาธิไส้เดือน แก้ตานขโมย แก้โรคผิวหนัง ผื่นคัน ประดง

 

ตะไคร้ต้น (ตะไคร้บก) ไม้ยืนต้นขนาดย่อมถึงกลาง

ราก รสปร่า     สรรพคุณ      ขับลมในลำไส้ ดับกลิ่นคาว ขับผายลม ทำให้เรอ แก้ปัสสาวะพิการ

 

ตะไคร้น้ำ ไม้พุ่มขนาดย่อมขึ้นอยู่ริมน้ำ

ราก รสจืด   สรรพคุณ     แก้กระษัย แก้ปัสสาวะพิการ แก้ช้ำรั่ว เบาหยดย้อย

 

ตะเคียนทอง ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่

เนื้อไม้และแก่น รสขมหวาน    สรรพคุณ    แก้คุดทะราด แก้เสมหะ แก้โลหิต แก้กำเดา แก้ไข้ สัมประชวร (ไข้ที่มีอาการแสดงที่ดวงตา ให้เป็นสี แดง เหลือง เขียว)

 

ตับใหญ่(มะพลับดง) ไม้ยืนต้นขนาดกลาง 

เนื้อไม้และราก รสฝาดเลี่ยนเย็น   สรรพคุณ แก้พิษทั้งปวง แก้พิษวัณโรค

 

ตับเต่าน้อย ไม้พุ่มขนาดย่อม

รากและต้น รสขมเย็นเอียน    สรรพำคุณ     ดับพิษไข้ทั้งปวง แก้ตัวร้อน ดับพิษซาง แก้พิษฝีในท้อง

 

ตาตุ่ม ไม้ยืนต้นขนาดย่อมถึงกลาง 

ต้น รสขมเอียนร้อน    สรรพคุณ ขับผายลม แก้โลหิตพิการ ถ่ายเสมหะ

ใบ รสร้อนเอียน    สรรพคุณ แก้ลมบ้าหมู

ยาง รสร้อน    สรรพคุณ ถ่ายหนองและลม ถ่ายอุจจาระอย่างแรง และกัดทำลายอย่างแรงจนน้ำหมดตัวถึงตาย และเข้าตาอาจบอดได้

 

ตาเสือ ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

เปลือกต้น รสฝาด   สรรพคุณ    กล่อมเสมหะ และขับโลหิต

ใบ รสฝาดเฝื่อน    สรรพคุณ    แก้บวม

ผล รสฝาดเฝื่อน    สรรพคุณ    แก้บวมข้อ

 

ตาเสือทุ่ง ไม้ยืนต้น 

เปลือกต้น รสฝาด     สรรพคุณ    แก้ริดสีดวงจมูก

ใบ รสขมฝาด   สรรพคุณ    แก้อหิวาตกโรค แก้ท้องร่วง แก้อาเจียน

 

ตานขโมย ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

เปลือกต้น รสเบื่อเมา    สรรพคุณ    แก้บิดมูกเลือด

เนื้อไม้ รสเบื่อเมา     สรรพคุณ   แก้พาตานซาง ขับพยาธิไส้เดือน แก้ซางลงท้อง 

ใบ รสเบื่อเมา    สรรพคุณ    แก้เม็ดซางขึ้นปาก

ผล รสเบื่อเมา   สรรพคุณ     แก้ตานขโมย  พุงโร

ราก รสเบื่อเมา   สรรพคุณ    ขับพยาธิทุกชนิด แก้พิษตานซาง แก้ท้องร่วง

 

ตานดำ ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่

เนื้อไม้และราก รสเมาเอียน    สรรพคุณ   ขับพยาธิไส้เดือน ตัวตืด แก้พิษตานซาง ผอมแห้ง ละลายไขข้อ ทำให้เกิดความร้อน

 

ตาลโตนด ไม้ยืนต้นสูง จำพวกปาล์ม

งวงตาล รสหวานเย็น     สรรพคุณ     แก้พิษตานซาง ขับพยาธิ ทำให้ดวงจิตชื่นบาน

ก้านตาลและใบสด ลนไฟบิดเอาน้ำรับประทาน รสฝาด    สรรพคุณ    แก้บิด แก้ท้องร่วง แก้โลหิต อมแก้ปากเปื่อย

ราก รสหวานเย็น     สรรพคุณ  แก้พิษตานซาง  ชูกำลัง ขับพยาธิ

 

ตานเสี้ยน ไม้ยืนต้นขนาดย่อมถึงกลาง

เปลือกต้นและเนื้อไม้  รสเบื่อเมาเล็กน้อย     สรรพคุณ แก้อุจจาระธาตุพิการ อุจจาระเป็นฟองสีเขียว สีขาวเป็นมูกเลือด

ราก รสจืดเบื่อเล็กน้อย      สรรพคุณ แก้ตานซาง กล่อมอาจม ขับพยาธิไส้เดือน

 

ตีนเป็ดต้น (พญาสัตตบรรณ) ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

เปลือกต้น รสขม    สรรพคุณ    แก้ไข้เพื่อดีพิการ สมานลำไส้

ใบ รสจืด     สรรพคุณ แก้ไข้หวัด

ดอก รสขมเย็น     สรรพคุณ แก้ไข้เพื่อโลหิต ไข้ตัวร้อน ไข้เหนือ 

ราก รสร้อนเล็กน้อย    สรรพคุณ ขับผายลม 

กระพี้ รสร้อนเล็กน้อย    สรรพคุณ ขับโลหิตให้ตก

 

ตีนเป็ดน้ำ ไม้ยืนต้นขนาดกลาง 

เปลือกต้น รสจืดเฝื่อน     สรรพคุณ    แก้นิ่ว แก้ไข้

กระพี้ รสเบื่อเมา     สรรพคุณ    แก้เกลื้อน

ใบ รสเมาเบื่อ    สรรพคุณ    ฆ่าพยาธิผิวหนัง กลาก เกลื้อน แก้ไข้หวัด

 

ตูมกาต้น ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

เปลือกต้น รสเมาเบื่อ    สรรพคุณ     แก้พิษสัตว์กัดต่อย พิษงูกัด โดยฝันกับสุรา ชุบสำลีปิดบาดแผล ผสมรำให้ม้ากิน ขับพยาธิตัวดีด   

เมล็ด รสเมา สรรพคุณ รับประทานทำให้อาเจียน อันตรายถึงตายได้

 

เตยหอม ไม้น้ำต้นเล็กๆ เป็นกอ

ใบ รสเย็นหอม  สรรพคุณ บำรุงหัวใจ ดับพิษไข้  ชูกำลัง

รากและต้น รสจืดหอม สรรพคุณ แก้กระษัย, ไตพิการ ขับปัสสาวะ

 

ต่อไส้ ไม้ยืนต้นขนาดย่อม

ราก รสจืดเอียน    สรรพคุณ   ขับปัสสาวะ  บำรุงเส้นเอ็น

ใบอ่อน ตำผสมดินสอพองสุมขม่อมเด็ก แก้หวัดคัดจมูก

 

เต่าร้าง(เต่ารั้ง) ไม้ยืนต้นขนาดกลางจำพวกหมาก

หัวและราก รสหวานเย็นขม    สรรพคุณ     ดับพิษตับ ปอด แก้หัวใจพิการ

 

ตองแตก หรือ ทนดี ไม้พุ่มขนาดย่อม

ราก รสจืดเฝื่อนขมน้อย     สรรพคุณ    ระบายอ่อนๆ ถ่ายลมถ่ายเสมหะ ไม่ไซ้ท้อง 

ใบและเมล็ด รสเบื่อขมน้อย    สรรพคุณ ถ่ายพยาธิ แก้ฟกบวม แก้ดีซ่าน แก้หืด

 

ถั่วแระต้น ไม้พุ่มเล็กๆ 

เมล็ด รสมัน        สรรพคุณ บำรุงเส้นเอ็น ทำให้เกิดความอบอุ่น

รา รสจืด   สรรพคุณ ขับปัสสาวะ แก้น้ำปัสสาวะเป็นสีแดงเหลืองคล้ายขมิ้น และ ปัสสาวะน้อย

 

ถั่วแระผี ไม้พุ่มเล็กๆ 

ราก     รสจืดขื่นๆ     สรรพคุณ     ขับละลายก้อนนิ่วเกิดจากไต กระตุ้นเตือนไตให้ทำงาน

 

ทรงบาดาล ไม้พุ่มขนาดย่อม

ราก   รสเบื่อขม     สรรพคุณ    ถอนพิษผิดสำแดง(ไข้ซ้ำ) แก้สะอึก (เนื่องจากกระเพาะอาหารขยายตัว)

 

ทับทิม ไม้พุ่มใบเล็กๆยอดแดง มีอยู่2ชนิด คือ ชนิดดอกแดง และชนิดดอกขาว

ต้น ราก รสเบื่อเมา     สรรพคุณ ขับพยาธิตัวตืด และพยาธิไส้เดือน

ใบ รสฝาด     สรรพคุณ แก้เด็กท้องร่วง บิดมูกเลือด

เปลือกลูก รสฝาด    สรรพคุณ แก้ท้องร่วง บิด ปิดธาตุ ฝนกับน้ำปูนใส ทาแก้พุพอง เน่าเปื่อย

ทับทิมทั้ง5     สรรพคุณ แก้ท้องเสีย บิด มูกเลือด

 

ท้าวยายม่อม ไม้ยืนต้นขนาดย่อม

ต้น   รสจืดเฝื่อน     สรรพคุณ     ขับเสมหะให้ลงเบื้องต่ำ ขับพิษไข้หัว (หัดสุกใสดำแดง) แก้ไข้

ราก  รสจืดขื่น     สรรพคุณ     แก้พิษงู แก้ร้อนในกระหายน้ำ แก้อาเจียน แก้หืดไอ แก้พิษฝี

 

ท้าวยายม่อมดอกแดง(ปทุมราชา)

ราก รสจืดขื่น    สรรพคุณ    ถอนพิษสัตว์กัดต่อย แก้พิษงู

 

ทิ้งถ่อน (พญาช้างเผือก,พญาฉัททัน) ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

เปลือกต้น รสร้อนสุขุม     สรรพคุณ     เจริญอาหาร ขับผายลม บำรุงธาตุ แก้ธาตุพิการ 

ราก แก่น รสขมร้อนเล็กน้อย     สรรพคุณ   แก้เจ็บเอว เจ็บหลัง เส้นตึง ท้องอืด 

ใบ  เผาไฟผสมกับน้ำยาสูบ ฉีดฆ่าตัวแมลงและตัวหนอนได้

 

เทพทาโร ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่

เปลือกต้น รสร้อน     สรรพคุณ    แก้ลมจุกเสียด แน่น เฟ้อ แก้อาการปวดท้อง ขับผายลม บำรุงธาตุ ขับลมในลำไส้ และกระเพาะอาหาร

 

ทุเรียน ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

ราก รสฝาด    สรรพคุณ     คุมธาตุ แก้ท้องร่วง

เปลือกลูก รสฝาด     สรรพคุณ     คุมธาตุ สมานแผล แก้น้ำเปลืองเสียพุพอง แก้ฝีตานซาง 

   กลิ่นของเปลือกลูกทุเรียน ขับไล่ตัวเรือดได้ เผาเป็นขี้เถ้า ละลายน้ำมันมะพร้าว ทาแก้คางทูม 

  เนื้อในลูก มีธาตุกำมะถัน รับประทานมากๆ ทำให้เกิดความร้อนในร่างกาย แก้โรคผิวหนังและขับพยาธิไส้เดือนในท้องได้

 

ทองพันชั่ง ไม้พุ่มต้นเล็ก

ใบ รสเบื่อเย็น    สรรพคุณ    ดับพิษไข้ แก้ไข้ตัวร้อน แก้พยาธิผิวหนัง

ราก รสเมาเบื่อ    สรรพคุณ    แก้กลากเกลื้อน ผื่นคัน และโรคผิวหนังที่เป็นน้ำเหลืองบางชนิด

 

ทองระอาหรือลิ้นงูเห่า ไม้พุ่มขนาดเล็ก

ใบ รสเย็นเบื่อ      สรรพคุณ   ตำกับสุรา พอกแก้ปวดฝี ถอนพิษปวดอักเสบ

ราก รสเย็นเบื่อ    สรรพคุณ   ฝนกับสุรา ทาแก้พิษตะขาบ แมลงป่อง

 

ทองหลาง ไม้ยืนต้นขนาดกลาง มีหนามตลอดทั้งต้น

ใบ เปลือกต้น รสเฝื่อนเอียนเย็น    สรรพคุณ  แก้เสมหะ แก้ลมเป็นพิษ หยอดตาแก้ตาแดงตาฝ้าฟางและตาแฉะ

ราก รสเมาเอียนเย็น    สรรพคุณ แก้พยาธิในท้อง แก้ตาฟาง แก้เสมหะ

 

ทองหลางใบมน (ทองหลางบก) ไม้ยืนต้นขนาดกลาง ใบคล้ายใบถั่วพู

เปลือกต้น รสเฝื่อนเอียน    สรรพคุณ แก้เสมหะ แก้ลม แก้ก้อนนิ่วในไต

กระพี้ รสเฝื่อนเอียน     สรรพคุณ แก้พิษฝี

แก่น รสเฝื่อนเอียนเย็น     สรรพคุณ แก้ฝีในท้อง(วัณโรค) 

ใบ รสเบื่อเอียนเย็น    สรรพคุณ ขับพยาธิไส้เดือน แก้ตัวร้อน แก้ริดสีดวง

ดอก รสขื่นเอียนเย็น    สรรพคุณ ขับโลหิตระดู 

ลูก(ฝัก)รสขม    สรรพคุณ บำรุงน้ำดี

ราก รสเฝื่อนเอียน    สรรพคุณ แก้พิษทั้งปวง

 

ทองหลางใบมนต่าง ไม้ยืนต้นขนาดกลาง ใบตามเส้นเป็นสีเหลืองแกมเขียว ใบเหมือนทองหลางใบมน

ใบสด รสเอียนเย็น     สรรพคุณ แก้ไข้ตัวร้อน ดับพิษ 

ใบแก่สด รมควันไต้ให้ตายนึ่งชุบสุราปิดแผล แก้เนื้อร้ายตายลุกลามบวมแดง(เนื้อเน่า)

 

ทองโหลง ไม้ยืนต้นขนาดกลาง ไม่มีหนาม

ใบ เปลือกต้น รสเฝื่อนเอียนเย็น      สรรพคุณ     แก้ไข้ แก้ร้อนในกระหายน้ำ แก้โรคตา

 

เทียนเกล็ดหอย ไม้ต้นเล็กๆ

เมล็ด รสเผ็ดร้อนขมหอม    สรรพคุณ    แก้ลมวิงเวียน หน้ามืด ตามัว แก้โลหิตจาง      แก้เย็นชาปลายมือปลายเท้า

 

เทียนขม ลักษณะไม่ปรากฏ เพราะส่งมาจากต่างประเทศ

เมล็ด รสขม    สรรพคุณ    แก้ไข้ แก้ดีพิการ แก้ครั่นเนื้อครั่นตัว นอนสะดุ้งผวา หลับๆ ตื่นๆ

 

เทียนขาว ไม้ต้นเล็กๆ (ยี่หร่า)

เมล็ด รสเผ็ดร้อนขม    สรรพคุณ    บำรุงกำลัง ขับผายลม แก้เส้นศูนย์กลางท้องพิการ แก้ชีพจรอ่อนหรือพิการ นอนสะดุ้งผวา(โทษน้ำดี) แก้คลั่งเพ้อ

 

เทียนแดง ไม้ต้นเล็กๆคล้ายผักชี

เมล็ด รสเผ็ดร้อนขมเล็กน้อย    สรรพคุณ    ขับเสมหะ แก้ลม แก้น้ำดีพิการ แก้ลมเสียดแทง แก้คลื่นเหียนอาเจียน

 

เทียนดำ ไม้พุ่มขนาดย่อม

เมล็ด  รสเผ็ดขม    สรรพคุณ    ขับเสมหะให้ลงสู่คูถทวาร ขับลมในลำไส้ แก้อาเจียน บำรุงโลหิต

ใบและต้น รสจืดเฝื่อน     สรรพคุณ   แก้หนองใน(กามโรค)

เปลือกต้น รสจืดเฝื่อน    สรรพคุณ    ขับระดูขาว

 

เทียนต้น หรือ เทียนย้อมมือ ไม้พุ่ม

ใบ รสฝาด     สรรพคุณ     แก้เล็บถอด อักเสบช้ำ

ยอดอ่อน รสฝาด    สรรพคุณ    แก้เด็กท้องร่วงได้ผลดีทุกระยะ

 

เทียนตากบ ไม้ต้นเล็กๆ

เมล็ด รสเผ็ดร้อนขมหอม ขับลมในลำไส้ให้ผายเรอ   แก้กระเพาะอาหารพิการ แก้ธาตุ กำเริบ หย่อน พิการ

 

เทียนตาตั๊กแตน ไม้ต้นเล็กๆ 

เมล็ด รสขมเผ็ดร้อนเล็กน้อย     สรรพคุณ    บำรุงธาตุ แก้เสมหะพิการ แก้กำเดา

 

เทียนเยาวพาณี คล้ายผักชี แต่โตกว่า

เมล็ด รสหวานกลิ่นหอม     สรรพคุณ  กระจายเสมหะ กระจายลมที่ลั่นโครกครากอยู่ในท้อง แก้จุกเสียด แก้ลมปั่นป่วนอยู่รอบขอบสะดือ แก้คลื่นเหียน อาเจียน

 

เทียนลวด ไม่ปรากฏลักษณะ เพราะสั่งมาจากต่างประเทศ

ราก รสร้อนขมหอม    สรรพคุณ    แก้น้ำดีพิการ แก้กำเดา นอนสะดุ้งสะทกสะท้าน      แก้เพ้อคลั่ง ขับน้ำดีให้ตกลำไส้

 

เทียนดอก ไม้ต้นเล็กๆ นิยมใช้ดอกสีขาวทำยา

ใบ รสเย็น      สรรพคุณ     ตำพอกแก้ปวดนิ้วเท้า (เก๊าท์) เล็บขบ ถอนพิษปวดอักเสบ

 

ไทรกร่าง ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่

เปลือกต้น รสฝาด     สรรพคุณ    ต้มชะล้างบาดแผล สมานแผล

 

ไทรใหญ่ ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่

เปลือกต้น รสฝาด     สรรพคุณ   สมานแผล

 

ไทรย้อย ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

รากอากาศ รสจืด     สรรพคุณ     ขับปัสสาวะ แก้กระษัยไตพิการ บำรุงน้ำนม แก้ปัสสาวะมีสีต่างๆ

 

ทำมัง ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

เปลือกต้น รสร้อนหอมฉุน       สรรพคุณ     ขับผายลม แก้ท้องขึ้นอืดเฟ้อ บำรุงธาตุ แก้จุกเสียด

 

ธรณีสาร ไม้ยืนต้นขนาดเล็ก

ราก รสจืดเย็น    สรรพคุณ     แก้ไข้ตัวร้อน แก้พิษตานซางเด็ก

 

นนทรี ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

เปลือกต้น รสฝาด    สรรพคุณ     ขับโลหิต กล่อมเสมหะและโลหิต แก้ท้องร่วง ขับผายลม

 

นมควาย ไม้ยืนต้นขนาดย่อม

ราก เนื้อไม้ รสฝาดเบื่อ    สรรพคุณ    แก้กระษัย แก้เบาเหลืองเบาแดง

 

นมนาง หรือ นมสาว ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

เปลือกต้น รสเย็นเอียน     สรรพคุณ บำรุงน้ำนม

เนื้อไม้และราก รสเย็น     สรรพคุณ  ระงับความร้อน แก้ไข้พิษ แก้ไข้หัวหัด สุกใส ดำแดง

ราก รสเย็น    สรรพคุณ  แก้คลื่นเหียนอาเจียน แก้เจ็บหลังเจ็บเอว

ใบ รสเย็น     สรรพคุณ  ตำผสมน้ำทาหรือพ่น แก้ร้อนภายใน

ลูก รสเย็น    สรรพคุณ  ต้มเอาน้ำรับประทานและอาบ แก้ซาง แก้เด็กตัวร้อน

 

นางแย้ม ไม้พุ่ม ราก รสเย็น    สรรพคุณ   แก้พิษฝีภายใจ ขับปัสสาวะ แก้โรคลำไส้ แก้กระษัย ไตพิการ

 

หนาดดำ ไม้ต้นเล็กๆ 

ราก รสจืด     สรรพคุณ   ขับปัสสาวะ แก้นิ่ว ไตพิการ

 

หนาดใหญ่ ไม้ยืนต้นล้มลุก

ใบ รสเมาฉุนเล็กน้อย    สรรพคุณ    แก้จุกเสียด แน่นเฟ้อ ขับผายลม แก้ปวดท้อง      ขับเหงื่อ ขับเสมหะ มวนเป็นบุหรี่สูบ แก้ริดสีดวงจมูก

 

หนามพรม ไม้ยืนต้นขนาดย่อม มี 2ชนิด คือ พรมป่าและพรมบ้าน

แก่น    รสเฝื่อนมันขมฝาดเล็กน้อย     สรรพคุณ    บำรุงไขมัน บำรุงกำลัง บำรุงร่างกาย

 

นุ่น ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

เปลือกต้น รสเอียนเย็น    สรรพคุณ   แก้ไข้ แก้ร้อนใน

เมล็ด รสเอียนมัน     สรรพคุณ   ระบายท้อง ขับปัสสาวะ คั้นเอาน้ำมันทำน้ำมันใส่ผม

 

เนระพูสี ไม้จำพวกเฟริน์และผักกูด

ต้น รสฝาด สรรพคุณ แก้บิด มูกเลือด แก้ไข้ท้องเสีย (ไข้รากสาด) แก้ปวดเบ่ง แก้ไข้เหนือ แก้ไข้พิษ ไข้กาฬ

เหง้า รสฝาดเย็น     สรรพคุณ แก้ธาตุพิการ แก้ปอดพิการ แก้ลมสันนิบาต 7 จำพวก  ดับพิษไข้ แก้คอเปื่อย ลิ้นเปลื่อย แก้ไอ แก้ซางเด็ก

รากอากาศ     สรรพคุณ คล้ายกับเหง้า

 

น้อยหน่า ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

ใบ รสเมาเบื่อ สรรพคุณ ฆ่าเชื้อโรค ขับตัวกิมิชาติในลำไส้ (พยาธิไส้เดือน)

โขลกป่น พอกแก้ฟกช้ำ ฆ่าพยาธิผิวหนังกลากเกลื้อน

เปลือกต้น รสฝาด     สรรพคุณ   สมานแผล ปิดธาตุ

เปลือกลูก รสฝาด     สรรพคุณ   ฝนกับสุราทาแก้พิษงูกัด

ราก รสขมเอียน     สรรพคุณ    ระบายท้อง

 

น้อยโหน่ง ไม้ยืนต้นขนาดย่อม

ใบ รสเบื่อขม สรรพคุณ ตำพอกแก้ฟกบวม ฆ่าพยาธิผิวหนัง

ผลดิบ รสฝาด สรรพคุณ แก้ท้องร่วง บิด ขับตัวกิมิชาติ (พยาธิไส้เดือนในท้อง)

 

เนียม ไม้ต้นเล็กๆ

ใบ รสหอมฉุน   สรรพคุณ ทำยานัตถ์ แก้หวัดคัดจมูก

 

ลูกบิด หรือ ปอบิด ไม้พุ่มขนาดย่อม

ผล รสฝาด    สรรพคุณ แก้บิด แก้บวมเบ่ง แก้เสมหะพิการ ตำพอกแก้ปวดเคล็ดบวม

เปลือก ต้นราก รสฝาด    สรรพคุณ แก้ท้องร่วง บำรุงธาตุ

 

บุนนาค ไม้ยืนต้นขนาดกลาง มี 2 ชนิด คือ บุนนาคบ้าน และ บุนนาคป่า นิยมใช้บุนนาคป่า ซึ่งมีสรรพคุณดีกว่า

ใบ รสฝาด   สรรพคุณ แก้บาดแผลสด สมานแผล

เปลือกต้น รสฝาดร้อนเล็กน้อย     สรรพคุณ กระจายหนอง

กระพี้ รสขื่น    สรรพคุณ แก้เสมหะในลำคอ

แก่น รสขื่น    สรรพคุณ แก้เลือดออกตามไรฟัน

ราก รสร้อน    สรรพคุณ ขับลมในลำไส้

ดอก รสหอมเย็น    สรรพคุณ บำรุงโลหิต บำรุงผิวกายให้สดชื่น แก้ร้อนกระสับกระส่าย ชูกำลัง แก้ลมกองละเอียด หน้ามืดวิงเวียนใจสั่น อ่อนเพลีย ใจหวิว

 

เบญกานี ไม้ยืนต้นขนาดกลาง 

ลูกเบญกานี เป็นยางไม้เกิดจากต้นเบญกานี (ลักษณะเป็นก้อนลูกกลมๆ เป็นหนาม)

รสฝาดจัด    สรรพคุณ     แก้ท้องร่วง บิด ปวดเบ่ง แก้อาเจียน สมานแผล

 

เบญจมาศบ้าน ไม้ดอกต้นเล็ก

ดอก รสหอมเย็น    สรรพคุณ ทำยาหอมชูกำลัง แก้ไข้ แก้ร้อนในกระหายน้ำ

 

เบน หรือ เบนขอ ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

เปลือกต้น แก่น ใบ รสจืดขื่น   สรรพคุณ    แก้เส้นเอ็นพิการ แก้กระษัยเหน็บชา        แก้เหน็บชา แก้ไขข้อ กามโรค

 

ใบเงิน ไม้พุ่มขนาดย่อม

ใบ รสเย็น   สรรพคุณ   ดับพิษ แก้ไข้พิษร้อน ล้อมตับดับพิษ

 

ใบทอง ไม้พุ่มต้นเล็ก

ใบ รสเย็น   สรรพคุณ   ดับพิษ แก้ไข้พิษร้อน ล้อมตับดับพิษ

 

ใบนาค ไม้พุ่มขนาดย่อม

ใบ รสเย็น    สรรพคุณ   ดับพิษ แก้ไข้พิษร้อน ล้อมตับดับพิษ

 

ประดงเลือด หรือ ประดงไฟ ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

เนื้อไม้ รสเย็นเฝื่อนเมาเล็กน้อย   สรรพคุณ   แก้เม็ดประดงผื่นคัน แดงทั้งตัว แก้ปวดแสบปวดร้อน มีน้ำเหลืองไหล

 

ประดู่ขาว หรือ สะตือ ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่ ใช้ทั้ง 5 รสฝาดเย็น    สรรพคุณ     แก้ไข้หัดสุกใส ดำแดง เหือด และพิษฝีดาษ แก้ท้องร่วง แก้ปอดอักเสบเนื่องจากพิษไข้หัว(หัด สุกใส ดำแดง)

 

ประดู่ลาย ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

  เปลือกต้น รสฝาด    สรรพคุณ   ต้มเอาน้ำอม   แก้ปากเปื่อย ปาก แตก ยางสด รสฝาด  สรรพคุณ ทาแก้ปากเปื่อย
เนื้อไม้ และแก่น รสฝาดหวาน    สรรพคุณ    บำรุงโลหิต คุมธาตุ กล่อมโลหิต ระงับเสมหะ

 

ประดู่ส้ม ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่

แก่น เนื้อไม้ รสขมหวาน    สรรพคุณ   แก้ไข้เพื่อกำเดาและโลหิต

 

ประดู่เสน ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่

แก่น รสขมหวาน   สรรพคุณ   แก้คุดทะราด แก้ไข้เพื่อเสมหะ โลหิต และกำเดา

ปุ่ม รสฝาดขมเบื่อ   สรรพคุณ   ต้มเอาไอรมทวาร แก้ริดสีดวงทวาร

 

ประทัดจีน หรือประทัดใหญ่ ไม้พุ่มขนาดย่อม

ราก รสขมจัด    สรรพคุณ   แก้ไข้ทุกชนิด ไข้จับสั่น ขับน้ำลาย เจริญอาหาร 

 

ประยงค์ป่า ไม้พุ่มขนาดย่อม 

ปุ่ม รสฝาดขื่น   สรรพคุณ   ถอนเสมหะ แก้พิษทั้งปวง แก้หอบ แก้ไอ

 

ประยงค์บ้าน หรือ หอมไกล ไม้พุ่มขนาดย่อม

ราก รสเบื่อเอียน   สรรพคุณ   ถอนพิษยาเบื่อเมา ทำให้อาเจียน

 

ปรู ไม้ยืนต้นขนาดย่อมถึงกลาง

เปลือกต้น รสฝาด   สรรพคุณ  แก้หืด ไอ แก้ท้องร่วง ปิดธาตุ

เนื้อไม้ รสฝาดเฝื่อน   สรรพคุณ  แก้ริดสีดวงลำไส้ และทวารหนัก

แก่น รสจืดเฝื่อน   สรรพคุณ  แก้น้ำเหลือง บำรุงกำลัง

ผล รสร้อนเบื่อ   สรรพคุณ  บำรุงธาตุ แก้จุกเสียด ขับพยาธิ

 

โปรง ไม้ลุ่มน้ำเค็มยืนต้นขนาดกลาง

เปลือกต้น รสฝาดจัดเฝื่อนเล็กน้อย   สรรพคุณ   แก้ท้องร่วง แก้อาเจียน คุมอาจม แก้เสมหะและโลหิต สมานแผล

 

โปร่งฟ้า ไม้พุ่มขนาดย่อม

ราก รสเฝื่อนเย็น   สรรพคุณ   แก้วัณโรคระยะบวม แก้ตาฝ้าฝาง ตามัว

 

ปลาไหลเผือก ไม้พุ่มขนาดย่อม

ราก รสขมเบื่อเมาเล็กน้อย   สรรพคุณ   ตัดไข้ทุกชนิด แก้วัณโรคระยะบวม ถ่ายพิษฝีในท้องและถ่ายพิษต่างๆ

 

เปล้าใหญ่ ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

ใบ รสร้อนเมาเอียน   สรรพคุณ บำรุงธาตุ

เปลือกต้น และกระพี้ รสร้อนเมาเอียน   สรรพคุณ แก้เลือดร้อน

ผล รสร้อนเมาเอียน   สรรพคุณ ขับโลหิตในเรือนไฟ ขับน้ำคาวปลา

แก่น รสร้อนเมาเอียน    สรรพคุณ ขับเลือด ขับหนองให้ตก ขับพยาธิไส้เดือน

ราก รสร้อนเมาเอียน   สรรพคุณ ขับผายลม

 

เปล้าน้อย ไม้ยืนต้นขนาดย่อม

เปลือกต้น รสร้อน   สรรพคุณ   ทำให้อาหารงวด ช่วยย่อยอาหาร

ใบ  รสร้อน   สรรพคุณ  แก้คันตามตัว

ผล รสร้อน    สรรพคุณ  ขับหนองให้กระจาย

ราก รสร้อน    สรรพคุณ  แก้ลมขึ้นเบื้องบนให้เป็นปกติ

แก่น รสร้อน   สรรพคุณ   ขับโลหิต แก้ช้ำใน

 

เปล้าน้ำเงิน ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

เปลือกต้น แก่น รสขมเย็น   สรรพคุณ  บำรุงโลหิตสตรีให้สมบูรณ์

เปลือก ลูก ราก รสขมเย็น   สรรพคุณ  แก้ไข้ แก้ร้อนในกระหายน้ำ

 

ปีบ ไม้ยืนต้นขนาดย่อมถึงกลาง

ดอก รสเฝื่อนกลิ่นหอม   สรรพคุณ   ตากแห้งผสมบุหรี่สูบ แก้ริดสีดวงจมูก

ราก รสเฝื่อน    สรรพคุณ   ปิ้งให้กรอบต้มรับประทาน แก้ท้องร่วง บิด แก้ปวดเบ่ง แก้เสมหะพิการ

ใบสด รสฝาด    สรรพคุณ เคี้ยวอม ดับกลิ่นสุรา

ลูกสุก รสฝาดหวาน     สรรพคุณ   ระบายท้อง กล่อมอาจม ดูดกลิ่นเหม็น วางบนหีบศพดับกลิ่นเหม็น

ราก รสฝาด    สรรพคุณ แก้น้ำเหลืองเสีย

 

ฝางส้ม ไม้ยืนต้นขนาดกลาง เนื้อไม้เป็นสีขาว

เนื้อไม้ รสฝาดติดเปรี้ยว    สรรพคุณ ขับฟอกโลหิต แก้ไข้

 

ฝางเสน ไม้ยืนต้นขนาดกลาง เนื้อไม้สีแดงและเหลือง

แก่น รสขมขื่นฝาด   สรรพคุณ  แก้ท้องร่วง แก้ธาตุพิการ แก้ร้อน แก้โลหิตออกทางทวารหนัก แก้ไข้กำเดา แก้เสมหะ

 

ฝ้ายขาว ไม้พุ่มขนาดย่อม

เปลือกราก รสขื่นเอียน    สรรพคุณ    ขับโลหิตระดูสตรี บีบมดลูก รับประทานมากๆ อาจแท้งได้

 

ฝ้ายแดง ไม้พุ่ม

ใบ รสเย็นเบื่อ   สรรพคุณ    แก้ไข้ ขับเหงื่อ แก้พิษตานซางเด็ก

 

ฝ้ายเทศ หรือ สำลี ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

เมล็ด รสเมาเบื่อ   สรรพคุณ   แก้หนองใน(กามโรค) ขับหนองให้แห้ง

 

ฝิ่น ไม้ต้นเล็ก ๆคล้ายต้นมะเขือ

ยาง เคี่ยวให้สุก  รสเมาเบื่อ   สรรพคุณ   แก้บิดเรื้อรัง แก้ลงแดง ทำให้นอนหลับ ทาแก้เจ็บปวด ทาหัวริดสีดวงทวาร

ขี้ยาฝิ่น รสเมาเบื่อ   สรรพคุณ   แก้บิด มูกเลือด ลงแดง แก้ปวดเบ่ง แก้ไอ ทำให้นอนหลับ

 

ฝิ่นต้น ไม้พุ่มขนาดย่อม ใบคล้ายใบมะละกอ

เปลือกต้น รสฝาดเมา   สรรพคุณ   คุมธาตุ แก้ท้องร่วง แก้อาเจียน แก้ลงแดง แก้ปวด แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย

 

ฝีหมอบ ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงขนาดใหญ่

ใบ รสเฝื่อนเย็น   สรรพคุณ   ตำพอกฝี แก้ปวดอักเสบ ถอนพิษ

เนื้อไม้ รสขม   สรรพคุณ     ฝนกับน้ำปูนใส เกลื่อนหัวฝี รับประทานแก้วัณโรคปอดและลำไส้

 

พญาไก่เถื่อน หรือ มะเฟืองป่า ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

เนื้อไม้ ราก รสเย็น   สรรพคุณ  ดับพิษร้อนถอนพิษไข้กลับ แก้พิษอักเสบ ฝนทาแก้พิษร้อน แก้ฟกบวม แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย

 

พญายา   ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

เนื้อไม้ รสขมเย็น    สรรพคุณ   แก้ไข้ แก้กระษัย แก้โลหิต แก้ผอมแห้ง ดับพิษร้อน

 

พญารากขาว(โคลงเคลง)   ไม้พุ่มขนาดย่อม

ราก รสขม บำรุงธาตุ เจริญอาหาร แก้อ่อนเพลีย กินเป็นยาชูกำลังหลังฟื้นไข้

 

พญารากดำ    ไม้ยืนต้นขนาดกลางใหญ่

เนื้อไม้ ยาง รสขมน้อย   สรรพคุณ แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย แก้เจ็บเอว เจ็บหลัง     แก้กระษัย ไตพิการ

ดอก รสขมเย็น   สรรพคุณ  แก้ไข้เพื่อโลหิต แก้ไข้ตัวร้อน ไข้เหนือ

ราก รสร้อนเล็กน้อย   สรรพคุณ  ขับผายลม

 

พญาปล้องทอง   ไม้เถาเนื้อแข็งคล้ายปล้องอ้อย

ต้น รสจืดเย็น   สรรพคุณ ถอนพิษไข้ พิษกาฬ แก้ร้อนใน ถอนพิษยาเบื่อเมา

 

พญามุติ   ไม้ล้มลุกเนื้ออ่อน

เถา รสร้อน    สรรพคุณ บำรุงธาตุ เจริญอาหาร ขับลมในลำไส้ แก้ท้องขึ้นอืดเฟ้อ แก้ท้องร่วง

 

พญารากเดียว

ราก รสจืด    สรรพคุณ แก้ไข้ ลดความร้อน ป่นเป็นแป้งใช้เป็นเครื่องประทินผิว

 

พลับพลึง  ไม้ล้มลุกยืนต้นเตี้ยๆ

ใบ รสเอียน   สรรพคุณ ทำให้อาเจียนเป็นเสมหะ ใช้ประคบแก้ช้ำและเคล็ดยอก ลนไฟให้ตายนึ่ง พันตามอวัยวะที่เคล็ดยอก บวม แพลง ถอนพิษได้ดี

 

พิกุล  ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่

เปลือกต้น รสฝาด    สรรพคุณ  ฆ่าแมงกินฟัน

กระพี้ รสเมาเบื่อ   สรรพคุณ แก้เกลื้อน

แก่น รสขมเฝื่อน   สรรพคุณ บำรุงโลหิต

ใบ รสเมาเบื่อฝาด   สรรพคุณ ฆ่าเชื้อกามโรค

ดอก รสฝาดกลิ่นหอม   สรรพคุณ แก้ลม บำรุงโลหิต

ราก รสขม    สรรพคุณ   บำรุงโลหิต แก้เสมหะ

 

พิลังกาสา  ไม้ยืนต้นขนาดย่อม

ต้น รสเมา   สรรพคุณ แก้โรคเรื้อน โรคผิวหนัง

ใบ รสร้อน   สรรพคุณ แก้ตับพิการ

ดอก รสขมเมา   สรรพคุณ ฆ่าเชื้อโรค

ลูก รสฝาดสุขุม   สรรพคุณ แก้ท้องเสีย

ราก รสเมา สรรพคุณ แก้กามโรค และหนองใน

 

พริกป่า ไม้พุ่มขนาดเล็ก

ราก รสเย็น    สรรพคุณ ดับพิษไข้ แก้ร้อน แก้ลม

 

พิมเสนต้น ไม้พุ่มขนาดย่อม

ใบ รสเย็นหอม   สรรพคุณ แก้ลม บำรุงหัวใจ แก้ไข้ตัวร้อน ถอนพิษไข้

 

พุงดอ ไม้พุ่มต้นอ่อน

ราก รสเปรี้ยวเย็น   สรรพคุณ แก้พิษฝีตานซาง ดับพิษทั้งปวง ทำให้นอนหลับ

กระทุ้งพิษแก้ร้อนใน แก้ไข้ แก้ประดง ผื่นคัน ฝนกับน้ำสุกหรือปูนใส ทาแก้อัณฑะบวม

 

พุดตาน ไม้พุ่มขนาดย่อม

ราก รสเย็น ดับพิษไข้ แก้ไข้ แก้ประดงผื่นคันตามผิวหนัง ปวดแสบปวดร้อนตามร่างกาย

 

พุ่มเรียงบ้าน หรือ ชำมะเรียงป่า  ไม้พุ่มขนาดย่อม

ราก รสเบื่อจืดขมเล็กน้อย   สรรพคุณ แก้ไข้เหนือ แก้ไข้สันนิบาต แก้ไข้ร้อนภายในกระสับกระส่าย หมอมักใช้พุมเรียงทั้ง 2 อย่างนี้รวมกัน

 

เพกา  ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

เปลือกต้น รสฝาดเย็นขมเล็กน้อย   สรรพคุณ ตำกับสุรา ทา พ่นตามตัวสตรีที่ทนการอยู่ไฟไม่ได้ ทำให้หนังชา สมานแผล ทำให้น้ำเหลืองปกติ ดับพิษโลหิต

ฝักแก่ รสขม   สรรพคุณ แก้ร้อนในกระหายน้ำ

ฝักอ่อน รสขมร้อน   สรรพคุณ ขับผายลม

เมล็ดแก่ รสขม    สรรพคุณ ระบายท้อง

ราก รสฝาดขมน้อย   สรรพคุณ บำรุงธาตุ ทำให้เกิดน้ำย่อยอาหาร แก้ท้องร่วง ฝนกับน้ำปูนใส ทาแก้บวมอักเสบ

 

แพงพวยบก ไม้ประดับต้นเล็ก

ราก รสเย็นเบื่อ    สรรพคุณ แก้มะเร็ง น้ำเหลืองเสีย

 

มะกรูด ไม้ยืนต้นขนาดย่อม

ผล รสเปรี้ยว   สรรพคุณ ใช้ทำยาดอง ฟอกโลหิตระดู ถอนพิษผิดสำแดง

ผิวลูก รสปร่าหอมติดร้อน   สรรพคุณ ขับลมในลำไส้ ขับระดู

น้ำในลูก รสเปรี้ยว   สรรพคุณ แก้เลือดออกตามไรฟัน

ราก รสปร่า   สรรพคุณ กระทุ้งพิษไข้ แก้พิษฝีภายใน แก้เสมหะเป็นโทษ

 

มะเกลือ ไม้ยืนต้นขนาดกลาง 

ผล รสเบื่อเมา   สรรพคุณ ตำคั้นเอาน้ำประมาณ 2 ช้อนโต๊ะผสมหัวกะทิหรือนมสด  รับประทานขับพยาธิตัวตืด พยาธิไส้เดือน ได้ผลดี

 

มะเกลือเลือด ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

เนื้อไม้ แก่น รสขมปร่า   สรรพคุณ แก้โลหิตจาง ขับโลหิตประจำเดือนสตรี แก้กระษัย บำรุงกำลัง แก้ธาตุพิการ

 

มะกล่ำตาช้าง หรือ มะกล่ำต้น  ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

ใบ รสเบื่อเอียน   สรรพคุณ แก้ริดสีดวงทวาร

เมล็ดใน รสเบื่อเมา   สรรพคุณ เบื่อพยาธิไส้เดือน

ราก รสเปรี้ยวเล็กน้อย   สรรพคุณ แก้เสมหะในลำคอ แก้หืด ไอ แก้ไข้ร้อนใน 

 

มะกาต้น  ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

ใบ รสขมขื่น   สรรพคุณ ถ่ายเสมหะและโลหิต ถ่ายพิษตานซางเด็ก ชัดลมขึ้นเบื้องสูงให้ลงต่ำ

เปลือกต้น รสขมฝาด   สรรพคุณ   แก้กระษัย สมานลำไส้

 

มะกอกน้ำ ไม้ยืนต้นขนาดย่อม ชอบขึ้นริมน้ำ

เมล็ด รสเปรี้ยวฝาด   สรรพคุณ แก้เสมหะในลำคอ ทำให้ชุ่มคอ แก้กระหายน้ำ

 

มะกอกป่า ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

เปลือกต้น รสฝาดเย็นเปรี้ยว   สรรพคุณ ดับพิษกาฬ แก้ร้อนในอย่างแรง แก้ลงท้อง แก้ปวดมวน แก้สะอึก

ใบ รสฝาดเปรี้ยว   สรรพคุณ คั้นเอาน้ำหยอดหู แก้ฝีในหู แก้ปวดหู แก้รูหูอักเสบ

ผล รสฝาดเปรี้ยว   สรรพคุณ แก้เลือดออกตามไรฟัน

ผล เปลือก ใบ ยาง รสเปรี้ยวฝาดหวานชุ่มคอ   สรรพคุณ แก้บิด แก้ธาตุพิการ แก้น้ำดีไม่ปกติ

 

มะกอกเผือก ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่

ผล รสเปรี้ยวเย็น    สรรพคุณ แก้ร้อนใน ดับพิษไข้ ถอนพิษผิดสำแดง แก้ร้อนในกระหายน้ำ

 

มะขามแขก  ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

ใบ รสเปรี้ยว  สรรพคุณ ระบายท้อง

ฝัก รสเปรี้ยว    สรรพคุณ   แก้ท้องผูก ระบายท้อง แก้ริดสีดวงทวาร (สตรีมีครรภ์ห้ามใช้)

 

มะขามเทศ ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

เปลือกต้น รสฝาด   สรรพคุณ    แก้ท้องร่วง คุมธาตุ ต้มเอาน้ำชะล้างบาดแผลทำให้หายเร็ว

 

มะขามไทย ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่ ตระกูลมะขามใหญ่มี 2 ชนิด คือ มะขามขี้แมว และมะขามกระดาน

ฝักเล็กกลมยาว ฝักใหญ่ แบบโค้งคล้ายรูปเคียว

เปลือกต้น รสฝาด   สรรพคุณ ต้มเอาน้ำชะล้างบาดแผลทำให้หายเร็ว ฝนกับน้ำปูนใสใส่แผลเรื้อรังทำให้หายเร็ว

ใบแก่ รสเปรี้ยวฝาด   สรรพคุณ ขับเสมหะในลำไส้ แก้บิด แก้ไอ ต้มน้ำโกรกศีรษะเด็กเวลาเช้ามืด แก้หวัดคัดจมูก

เนื้อในฝัก รสเปรี้ยวจัด   สรรพคุณ กัดเสมหะ แก้กระหายน้ำ ทำให้เกิดน้ำลาย

 

น้ำส้มมะขามเปียก รสเปรี้ยว    สรรพคุณ  รับประทานกับน้ำปูนใส ขับเลือด ขับลมสำหรับสตรี 

เปลือกเมล็ด รสฝาด   สรรพคุณ คั่วไฟเอาเปลือกแช่น้ำรับประทาน แก้ท้องร่วง แก้อาเจียน

เมล็ดใน คั่วแล้ว รสมันเบื่อ   สรรพคุณ ขับพยาธิไส้เดือนตัวกลม

รกมะขาม รสฝาดเปรี้ยวเล็กน้อย   สรรพคุณ แก้ท้องเสีย

 

มะขามป้อม ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

ผลอ่อน รสฝาดขม   สรรพคุณ บำรุงเนื้อหนังให้สมบูรณ์

ผลแก่ รสเปรี้ยวฝาดขม   สรรพคุณ แก้ไข้เจือลม แก้เสมหะ ทำให้ชุ่มคอ

 

มะขวิด ไม้ยืนต้นขนาดกลางมีหนาม

ใบ เปลือกต้น รสฝาด    สรรพคุณ แก้ท้องร่วง แก้พยาธิ แก้ฝีเปื่อยพัง แก้ตกเลือด ห้ามระดูสตรี

 

มะเขือขื่น ไม้ต้นเล็กๆ

ราก รสขื่นเอียนเปรี้ยวเล็กน้อย   สรรพคุณ แก้สันนิบาต แก้น้ำลายเหนียว ขับเสมหะ ทำให้น้ำลายน้อย

 

มะค่าทั้ง 2   ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่มี 2 อย่าง คือ มะค่าโมงและมะค่าแต้หรือมะค่าเล็ก

ปุ่มมะค่า รสเมาเบื่อ     สรรพคุณ ต้มเอาไอรม แก้หัวริดสีดวงทวาร แก้พยาธิผิวหนัง

 

มะคำไก่ ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่

ใบ รสขมเบื่อเล็กน้อย     สรรพคุณ ตำให้ละเอียด พอกแก้พิษฝี

ราก รสขมเบื่อเล็กน้อย   สรรพคุณ แก้กระษัย แก้เส้นเอ็น ทำให้เส้นเอ็นหย่อน

ใช้ทั้ง 5 รสขมเบื่อเล็กน้อย    สรรพคุณ  แก้ริดสีดวง ขับปัสสาวะ แก้กระษัย

 

มะคำดีควาย ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

ผลแก่ รสขม   สรรพคุณ แก้กาฬภายใน ดับพิษทั้งปวง บำรุงน้ำดี ต้มเอาฟองสุมศีรษะเด็ก แก้หวัดคัดจมูก สุมเป็นถ่าน   สรรพคุณ ดับพิษร้อนภายใน แก้พิษไข้ พิษซาง แก้หอบเนื่องจากปอดชื้นและปอดบวม

 

มะงั่ว ไม้ยืนต้นขนาดย่อม

ราก รสปร่าจืด   สรรพคุณ   กระทุ้งพิษ แก้ผิดสำแดง แก้พิษฝีภายใน แก้เสมหะเป็นโทษ

 

มะดัน ไม้ยืนต้นขนาดย่อม

ราก ใบ รสเปรี้ยว   สรรพคุณ   แก้กระษัย แก้ระดูเสีย กัดเสมหะ ขับฟอกโลหิต ระบายอ่อน แก้หวัด

 

มะดูก ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

ราก รสเฝื่อนเย็น   สรรพคุณ แก้ปวดประดง น้ำเหลืองเสีย ผื่นคัน แก้กามโรค เส้นเอ็นพิการ แก้พิษฝีภายใน(วัณโรค)

 

มะเดื่อชุมพร ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงขนาดใหญ่

เปลือกต้น รสฝาด   สรรพคุณ แก้ท้องร่วง ชะล้างบาดแผลทำให้สมานแผล

ราก รสฝาดเย็น   สรรพคุณ แก้ไข้ กระทุ้งพิษไข้ กล่อมเสมหะและโลหิต แก้ไข้หัวลม ไข้กาฬ ไข้พิษทุกชนิด

 

มะเดื่อดง ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงขนาดใหญ่

เปลือกต้น รสฝาด   สรรพคุณ กล่อมเสมหะ แก้ท้องเสีย แก้เม็ดประดง  ผื่นคันตามตัว

 

มะเดื่อปล้อง ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

เปลือกราก รสฝาดเฝื่อน   สรรพคุณ แก้เม็ดฝี แก้ปวดข้อ ปวดกระดูก

 

มะเดื่อหอม ไม้ต้นเป็นพุ่มขนาดใหญ่

ราก รสหอมเย็น   สรรพคุณ ขับลมในลำไส้ บำรุงหัวใจ ชูกำลัง ทำให้ชื่นบาน

 

มะตูม ไม้ยืนต้นขนาดกลาง มี 3 ชนิด คือ ลูกกลม ลูกยาว และลูกนิ่ม

ราก รสปร่าซ่าชื่นเล็กน้อย   สรรพคุณ แก้พิษไข้ แก้สติเผลอ รักษาน้ำดี

เปลือก  ราก ลำต้น รสปร่าซ่าขื่น   สรรพคุณ แก้ไข้จับสั่น ขับลมในลำไส้

ใบสด รสปร่าซ่าขื่น    สรรพคุณ  คั้นเอาน้ำรับประทาน แก้หวัด แก้หลอดลมอักเสบ แก้บวม แก้เยื่อตาอักเสบ

ผลอ่อน  ชนิดเปลือกลูกแข็ง  หั่นตากแดดปรุงเป็นยาธาตุ    สรรพคุณ   แก้ธาตุพิการ

ผลสุก  รับประทานเป็นยาช่วยย่อยอาหาร  ระบายท้อง แก้โรคไฟธาตุอ่อน บิด     ท้องเสีย แก้ครั่นเนื้อครั่นตัว

 

มะนาว ไม้ยืนต้นขนาดย่อม

    ใบ  รสปร่าซ่า    สรรพคุณ  กัดฟอกเสมหะและระดู  ใช้ในพิกัด 108 ใบ

    ราก  รสขื่นจืด    สรรพคุณ  ถอดพิษไข้กลับซ้ำ ฝนกับสุกราทาฝี แก้อักเสบ แก้ปวด

    น้ำในลูก  รสเปรี้ยว    สรรพคุณ  กัดเสมหะ  แก้ไอ  ฟอกโลหิตทำให้ผิวงาม แก้เลือดออกตามไรฟัน

    เมล็ด  (คั่วไฟ)  รสขมหอม  สรรพคุณ  ขับเสมหะ  แก้ซางเด็ก

 

มะปราง  ไม้ยืนต้นขนาดกลาง  มีอย่างเปรี้ยวและอย่างหวาน

รากมะปรางหวาน  รสจืดเย็น    สรรพคุณ ถอนพิษไข้กลับซ้ำ  ถอนพิษผิดสำแดง  แก้ไข้ตัวร้อน

 

มะปริง     ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

ราก  รสจืดเย็น    สรรพคุณ  ถอนพิษผิดสำแดง  แก้ไข้กลับซ้ำ  แก้ไข้ตัวร้อน

 

มะฝ่อ  ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

ใบ  (ลนไฟนาบท้องเด็ก) รสร้อน   สรรพคุณ   แก้ปวดท้อง แก้ท้องขึ้น แก้ลูกอัณฑะยาน

เปลือกต้น  ราก  รสเมาเบื่อ    สรรพคุณ  แก้พิษโรคอันเกิดต่อผิวหนังซึ่งมีอาการคัน

 

มะพลับ  ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

รากเย็น รสเย็น    สรรพคุณ แก้พิษของแสลง

 

มะพร้าว  ไม้ยืนต้นขนาดกลางคล้ายต้นตาล

ดอกรสฝาดหอม   สรรพคุณ บำรุงโลหิต แก้ปากเปื่อย

รากรสหวานฝาดเย็น    สรรพคุณ แก้ไข้ แก้ร้อนในกระหายน้ำ แก้ไข้ท้องเสีย 

น้ำมะพร้าว  รสหวาน    สรรพคุณ  บำรุงหัวใจ  แก้อ่อนเพลีย  ทำให้จิตใจชุ่มชื้น  บำรุงครรภ์

 

มะแฟน   ไม้ยืนต้นขนาดกลาง 

ราก  รสเย็น    สรรพคุณ แก้พิษของแสลง

 

มะเฟือง   ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

ลูก รสเปรี้ยวหวาน    สรรพคุณ  กัดเสมหะ  ละลายก้อนนิ่ว  ขับปัสสาวะ แก้กามโรค ขับโลหิตพิการ

ใบ  ราก  รสเย็น     สรรพคุณ ดับพิษร้อน แก้ไข้ แก้กาฬขึ้นภายนอก ภายใน แก้พิษ ผิดสำแดง

 

มะเฟืองป่า (พยาไก่เถื่อน) ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

เปลือกต้น รสเย็นฝาด    สรรพคุณ  แก้ท้องล่วง แก้บิด 

 

มะไฟ  ไม้ยืนต้นขนาดกลาง 

ราก  รสจืด    สรรพคุณ แก้วัณโรค  สุมเป็นถ่าน  สรรพคุณ  ดับพิษร้อน แก้พิษตาลซาง 

มาแก้พิษฝี พุพอง เริม งูสวัส ใช้ดับพิษได้ดีมาก

 

มะไฟเดือนห้า  ไม้พุ่มขนาดกลางถึงใหญ่

ต้นรสเผ็ดร้อน  สรรพคุณ  บำรุงธาตุ  

ราก รสร้อนเมา    สรรพคุณ  แก้โรคเรื้อน ฆ่าพยาธิโรคเรื้อน ขันไส้เดือน ขับโลหิต ระดูให้ตก

ใบ  รสร้อน    สรรพคุณ  แก้ฟกช้ำ พลัดตกหกล้มจนตับปอดพิการ แก้ไข้ตัวเย็น    หมดสติ เจริญธาตุ แก้พิษฝี

 

มะมาด  ไม้ยืนต้นขนาดย่อมถึงกลาง 

เนื้อไม้ รสร้อน   สรรพคุณ แก้ท้องขึ้น อืดเฟ้อ แน่น จุกเสียด ขับลมในลำไส้

 

มะม่วง  ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

เมล็ดใน รสฝาด    สรรพคุณ แก้ท้องล่วง สมานลำไส้ ทาบาดแผลทำให้หายเร็ว

กาฝากมะม่วง รสเย็น   สรรพคุณ แก้ปวดศีรษะ แก้ความดันโลหิตสูง 

 

มะม่วงหิมพานต์  ไม้ยืนต้นขนาดย่อม

เมล็ด รสมันเมา   สรรพคุณ  บำรุงเส้นเอ็น แก้โรคผิวหนัง กลาก เกลื้อน

ยาง    สรรพคุณ กัดทำลายเนื้อด้านเป็นตุ่มโต

เปลืกต้น ลูก รสฝาด   สรรพคุณ  พอกดับพิษ 

 

มะเม่า  ไม้พุ่มขนาดเล็กเตี้ยแจ้ง

ต้น ราก รสจืด    สรรพคุณ บำรุงไต ขับปัสสาวะ แก้มดลูกพิการ และตกขาว

 

มะยม  ไม้ยืนต้นขนาดย่อม ถึงกลาง  มี 2 ชนิด  คือ มะยมตัวผู้  ต้นเล็กออกดอกแล้วไม่ติดลูก หมอนิยมใช้ทำยา และมะยมตัวเมีย ต้นใหญ่ออกดอก ติดลูกดก

เปลือกต้น รสเปรี้ยว    สรรพคุณ แก้ไข้เพื่อโลหิต แก้เม็ดผื่นคัน

ใบ รสเปรี้ยว    สรรพคุณ ดับพิษไข้ แก้ไข้ตัวร้อน และไข้หัว

ราก รสจืดเย็นติดเปรี้ยว   สรรพคุณ แก้เม็ดประดง ผื่นคัน น้ำเหลืองเสีย

 

มะรุม  ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

เปลือกต้น รสร้อน  สรรพคุณ  ขับลมในลำไส้ ทำให้ผายเรอ คุมธาตุอ่อนๆ แก้ลม 

ราก รสเผ็ด หวาน ขม  สรรพคุณ  แก้บวม บำรุงไฟธาตุ ทุบคอแตกอมไว้ ข้างแก้ม ดื่มสุราจะไม่เมา 

 

มะละกอ ไม้ยืนต้นไม่มีแก่น 

รากแก่ รสฉุนเอียน  สรรพคุณ ขับปัสสาวะ แก้กามโรค 

รากอ่อน รสฉุนเอียนน้อย สรรพคุณ บำรุงน้ำนม 

ยาง สรรพคุณ  กัดแผล หัวหูด สิว ฆ่าพยาธิผิวหนัง

 

มะแว้งต้น ไม้ต้นเล็กขนาดมะเขือพวง 

ราก  รสเปรี้ยวเอียน  สรรพคุณ  แก้ไข้สันนิบาต  กัดเสมหะ  แก้น้ำลายเหนียว ขับปัสสาวะ 

ผลสุก รสขื่นขม สรรพคุณ กัดเสมหะในลำคอ แก้ไอ

ผลดิบ รสขื่นขม สรรพคุณ  บำรุงน้ำดี  แก้เบาหวาน  

 

มหาละลาย ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่ คล้ายมะพร้าว

เนื้อไม้  รสเย็น สรรพคุณ แก้ไข้พิษไข้กาฬ ดับพิษร้อนถอนพิษไข้ เกลื่อนหัวฝี แก้ปวดบวม 

 

มหาสดำ ไม้ยืนต้น ลักษณะคล้ายมะพร้าว

เนื้อไม้ รสเย็น  สรรพคุณ  ดับพิษร้อน แก้ไข้พิษ ไข้กาล  แก้ร้อนในกระหายน้ำ

 

มหาหิงคุ์  ไม้ยืนต้นเล็กๆ 

ยาง รสขมร้อนเหม็น สรรพคุณ  ขับลมในลำไส้ แก้ท้องขึ้น อืด เฟ้อ แน่น จุกเสียด แก้ปวดท้อง บำรุงธาตุ ช้าท้องเด็กแก้ท้องขึ้น ปวดท้อง ทำให้ผายลม

 

มะหาด  ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

แก่น  รสร้อน  สรรพคุณ  แก้ลมแก้กระษัย ละลายเลือด แก้เส้นเอ็นพิการ ฟองได้จากการต้มเคี่ยวเปลือกต้น มีลักษณะคล้ายจาวมะพร้าว เอาผ้าห่อบีบน้ำให้แห้งนำไปย่าง หรือคั่วให้เหลือง เรียกว่า ปวกหาด  รสเมาเบื่อ  สรรพคุณ ขับพยาธิไส้เดือน  พยาธิเส้นด้าย พยาธิตัวตืด 

 

มะหวด ไม้ยืนต้นขนาดย่อม เรียกอีอย่างหนึ่งว่า สีหวด 

ราก รสเย็น  สรรพคุณ แก้พิษร้อน ก้วัณโรค 

เมล็ด รสฝาด สรรพคุณ แก้ไอกรน แก้ไข้ทราง 

 

มะอึก  ไม้ยืนต้นจำพวกมะเขือ

ราก รสเย็นเปรี้ยวเล็กน้อย  สรรพคุณ  กัดเสมหะ แก้น้ำลายเหนียว ดับพิษร้อนภายใน กระทุ้งพิษ แก้ไข้เพื่อดี ไข้สันนิบาต

 

มะแฮ็คโกนี ไม้ยืนต้นขนาดกลางใบและผลเล็กกว่ามะฮอกกานี 

เมล็ดใน รสขมจัด สรรพคุณ แก้ไข้จับสั่น ไข้ป้าง 

 

มะฮอกกานี ไม้ยืนต้นขนาดกลาง 

เมล็ดใน รสขมจัด สรรพคุณแก้ไข้จับสั่น (มาลาเรีย) และไช้ตัวร้อน 

 

มังคุด ไม้ยืนต้นขนาดกลาง 

เปลือกลูก รสฝาด  สรรพคุณ  แก้ท้องล่วง บิดมูกเลือด สมานแผล 

เนื้อในลูก  รสเปรี้ยวหวาน สรรพคุณ บำรุงกำลัง บำรุงร่างกาย บิดมูกเลือด 

 

มังตาล  ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่ 

เปลือกต้น ลูก รสเมาเบื่อ  สรรพคุณ  รบกวนเส้นประสาทและผิวหนัง ทำให้คัน     ใช้เบื่อปลาด อกแห้ง  รสเมาเบื่อ  สรรพคุณ  แช่น้ำหรือชงแทนใบชา รับประทาน แก้ขัดเบา แก้ชัก แก้ลมบ้าหมู ผสมกับน้ำมันทาแผลฝีดาษ  

ต้นและกิ่งก้านอ่อน รสเมาเบื่อ  สรรพคุณ  แก้คลื่นเหียนอาเจียน หยอดหู แก้ปวด 

 

หมาก ไม้ยืนต้นจำพวกปาล์ม 

ใบ  รสเย็นเฝื่อน สรรพคุณ  ต้มเอาน้ำอาบ แก้คัน แก้เด็กออกไข้หัว รับประทานรสความร้อนในร่างกาย แก้ไข้

ลูก รสฝาดจัด สรรพคุณ แก้ท้องร่วง  แก้อาเจียน ขับเหงื่อ ฝนทาปาก แก้ปากเปื่อย สัตว์กินขับพยาธิ  

ราก  รสฝาดเย็น สรรพคุณ แก้ร้อนในกระหายน้ำ 

ทะลายหมาก รสเย็น สรรพคุณ แก้ไข้ตัวร้อน

 

หมากผู้  ไม้ต้นเล็ก

ใบ  รสจืด  สรรพคุณ  แก้ไข้ตัวร้อน เหือด หัด สุกใส ดำแดง  ต้มอาบ แก้คันตามผิวหนัง

ราก ต้มเอาน้ำอม แก้ฟันผุ หรือแก้สารปรอทกิน 

 

ม้ากระทืบโรง ไม้พุ่มต้นเล็กๆ 

ใช้ทั้งต้น  รสขมน้อย สรรพคุณ บำรุงธาตุ บำรุงกำลัง บำรุงกำหนัด 

 

หมีเหม็น ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

เปลือกต้น รสฝาด สรรพคุณ แก้บิดมูกเลือด แก้ปวดมดลูก แก้พิษฝี ผื่นคัน 

ยาง รสฝาดขม สรรพคุณ แก้แผลฟกช้ำ

ราก รสขมเบื่อ  สรรพคุณ  แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย หรือกล้ามเนื้ออักเสบ

 

โมกมันหรือโมกน้อย ไม้ยืนต้นขนาดกลาง 

เปลือกตัน  รสฝาดเมา สรรพคุณ บำรุงธาตุให้เป็นปกติ แก้คุดทะราด 

แก่น รสร้อน สรรพคุณ แก้ลมลั่นดาน

กระพี้  รสขม  สรรพคุณ แก้ดีพิการ 

ใบ รสขม สรรพคุณ ขับน้ำเหลือง แก้ท้องมาน แก้ตับพิการ 

ดอก รสจืด สรรพคุณ ทำลายพรรดึก 

ลูก รสเมา สรรพคุณ ฆ่าแมงกินฟัน  

 

โมกหลวงหรือโมกใหญ่ ไม้ยืนต้นขนาดย่อมหรือขนาดกลาง 

เปลือกต้น รสฝาด สรรพคุณ แก้บิดมูกเลือด 

เมล็ด รสฝาด สรรพคุณ สมานท้อง ลำไส้ 

ใบ รสฝาดเมา สรรพคุณ ขับพยาธิไส้เดือน

 

หม่อน ไม้ยืนต้นขนาดย่อม 

ใบ รสเมา สรรพคุณ แก้ตาแดง ตาแฉะ ตาฟาง แก้ไอ ระงับประสาท

 

เมี่ยงหรือชา  ไม้พุ่มขนาดใหญ่ หรือไม้ยืนต้นขนาดเล็ก

กิ่งและใบ รสฝาดเมาน้อย สรรพคุณ ก้พิษยาอันตราย สมานแผล (มีกรดแทนนิน) รมแก้หืด 

 

เมี่ยงอีลาม (ชา) ไม้พุ่มขนาดใหญ่ หรือไม่ยืนต้นขนาดย่อม เกิดทางจ.เชียงใหม่

ใบ หมักดองทำเป็นเมี่ยงอม รสฝาดขม เปรี้ยว สรรพคุณ แก้ร้อนในกระหายน้ำ      แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย 

 

เหมือดคน (มะไฟแรด) ไม้ยืนต้นขนาดกลาง 

เนื้อไม้ รสขมน้อย สรรพคุณ ดับพิษร้อน แก้ไข้ ถอนพิษผิดสำแดง 

ราก รสขมน้อย สรรพคุณ แก้ไข้หวัด ไข้ปวดบวม ไข้พิษ ไข้หัดสุกใส 

 

มดยอบ เป็นยางของต้นไม้ห่อด้วยหางสัตว์

มดยอบ รสเมาเบื่อ สรรพคุณ ขับเสมหะ ขับปัสสาวะ ขับเหงื่อ ขับภายลม อมแก้เจ็บคอ แก้แผลในปาก 

 

ยาดำ  เป็นยาที่สกัดจากยางเหลืองในใบว่านหางจระเข้

ยาดำ  รสเหม็นขมจัด สรรพคุณ ถ่ายท้อง ถ่ายพิษไข้ ถ่ายพยาธิไส้เดือน ตัวตืด     ขับน้ำดี แต่ไซ้ท้อง ฝนกับสุราทาหัวฝี แก้อาการฟกบวม 

 

ยาสูบ ไม้พุ่มขนาดย่อม ใบแก่หั่นเป็นฝอย ใช้เป็นยาสูบ 

ยาสูบรสเมา  สรรพคุณผสมทำยานัตถุ์ แก้หวัด คัดจมูก แก้ริดสีดวงจมูก แช่เอาน้ำผสมยา ทาแก้โรคผิวหนัง หิด กลาก เกลื้อน ผื่นคัน ฆ่าตัวหนอน

 

ยาง ไม้ยืนตันขนาดใหญ่ 

เปลือกต้น รสฝาดเฝื่อน สรรพคุณ แก้ริดสีดวงพลวก 

ใบ รสฝาดเมา สรรพคุณ แก้ปวดฟันโยกคลอน แก้มุตกิด คุมประจำเดือนให้มาตามกำหนด คุมกำเนิดให้มีบุตรห่างได้

ยาง รสขมเย็น สรรพคุณ กล่อมเสมหะ แก้กามโรค สมานแผล

 

ยาน่องต้น  ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

ยาง เป็นพิษถูกบาดแผลทำให้ตายได้ เพราะยางไม้นี้วิ่งเข้าสู่กระแสโลหิตได้เร็วมมาก ใช้แต่น้อยที่สุด จะมีผลในทางดีได้ หรือใช้แก้ช็อกหมดสติ 

 

ยี่โถไทย ไม้ยืนต้นขนาดย่อม 

ใบ ดอก รสหอมเย็น  สรรพคุณ  บำรุงหัวใจ ขับชีพจร 

เปลือกราก รสเมา สรรพคุณเป็นพิษต่อหัวใจทำให้ตายได้ 

 

ยี่โถฝรั่ง ไม้ยืนต้นขนาดย่อม 

ยาง และเมล็ด รสเมาเบื่อมาก สรรพคุณ เป็นพิษต่อหัวใจ ใช้ทำยาไม่ได้

 

ยอป่า ไม้ยืนต้นขนาดกลาง 

แก่น รสขมร้อน สรรพคุณ ขับเลือด ขับลม ขับน้ำคาวปลาหลังคลอดบุตร แก้บาดทะยักปากมดลูก

 

รงทองไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

ยาง  (ฆ่าฤทธิ์แล้ว) รสเอียนเบื่อ สรรพคุณ ถ่ายอย่างแรง ถ่ายลม ถ่ายน้ำเหลืองเสีย ถ่ายเสมหะ ถ่ายโลหิต ฝนกับหัวกะทิสดทาแผลพุพอง แก้ปวด และให้ล่อนออกดี  

 

ระกำ  (สละ)  ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

เนื้อในลูกสุก รสเปรี้ยวอมหวาน สรรพคุณ แก้ไอ กัดเสมหะ 

 

ระย่อม ไม้ต้นเล็กลงราก

ราก  รสขมเมานิดหน่อย  สรรพคุณ แก้ปวดศีรษะเนื่องจากความดันโลหิตสูง      แก้คลุ้มคลั่ง เนื่องจากดีและโลหิต ช่วยย่อยอาหารและระงับประสาท ถ้ากินจะมีอาการข้างเคียง คือ หน้าแดง ตัวแดง แน่นจมูก และง่วงนอน (ก่อนใช้ต้องคั่วให้เหลืองเสียก่อน อาการแทรกซ้อนจะน้อยลง 

 

ระงับ   เป็นไม้พุ่ม

ใบ รสเย็น สรรพคุณแก้ไข้ตัวร้อน แก้ไข้พิษทั้งปวง กระทุ้งพิษ แก้ไข้จับสั่น และ     ไข้ซึม แก้ร้อนในกระหายน้ำ 

 

รักขาว  ไม้ยืนต้นขนาดย่อมมี 3 ชนิด คือ ดอกขาว ดอกสีม่วง และชนิดดอกซ้อน

 

รักซ้อน  นิยมเอารากไปทำนางกวัก และรักยม เพื่อให้คนรักใคร่นิยมนับถือ

ต้น รสขม สรรพคุณ บำรุงทวารทั้ง 9

ใบ รสจืด สรรพคุณ แก้ริดสีดวงทวาร แก้คุดทะราด 

ผล รสเอียน สรรพคุณ แก้รังแค 

ราก รสขม สรรพคุณ แก้ไข้เหนือและมูกเลือด 

ยาง  รสเอียน สรรพคุณ แก้ริดสีดวงในลำไส้ แก้กลากเกลื้อน ทาปลาช่อนย่างให้เด็กรับประทาน ขับพยาธิไส้เดือนได้ รับประทานมากทำให้อาเจียนและท้องร่วงได้

 

รักใหญ่  ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

เปลือกต้น รสเมา สรรพคุณ บำรุงกำลัง แก้กามโรค แก้บิด แก้ท้องร่วง แก้ปวดข้อเรื้อรัง แต่ทำให้อาเจียน 

เมล็ด เรียกว่า ลูกรักเทศ รสขมฝาด สรรพคุณแก้แผลในปาก ในคอเปื่อย แก้ปวดฟัน แก้คุดทะราด ริดสีดวง แก้อักเสบและปวดไส้เลื่อน 

ราก  รสเมาเบื่อ  สรรพคุณ แก้โรคผิวหนัง พยาธิลำไส้ ไอ และโรคตับ 

ยาง  รสขมเอียน สรรพคุณ กัดทำลาย ถ่ายอย่างแรง แก้ปวดฟันแก้โรคผิวหนัง (อันตราย) ใช้ลงพื้นสำหรับติดทอง หรือเรียกว่าลงรักปิดทองพระ หรือเครื่องใช้บางอย่าง ไม้นี้มีพิษ อาจทำให้มีอาการผื่นคันได้

 

ราชดัด ไม้พุ่มขนาดเล็ก 

ลูก รสขม สรรพคุณ แก้กระษัย บำรุงน้ำดี เจริญอาหาร 

เมล็ดรสขมฝาด สรรพคุณ แก้บิดมูกเลือด และแก้ท้องล่วง 

ราก รสขม สรรพคุณ แก้ไข้ตัวร้อน แก้ไข้พิษ

 

ราชพฤกษ์  ไม้ยืนต้นขนาดกลาง ใบคล้ายใบขี้เหล็กแต่โตกว่าเล็กน้อย ดอกสีแดงออกเป็นช่อ ฝักแบนสั้น 

กระพี้  รสฝาดเมา สรรพคุณ แก้รำมะนาด ปวดฟัน 

ใบ  รสฝาดเมา สรรพคุณ ฆ่าเชื้อโรคผิวหนังทุกชนิด

ดอก รสฝาดเมา สรรพคุณ แก้ปวดแผลเรื้อรัง พุพอง 

เนื้อในฝัก รสหวานเอียน สรรพคุณ ขับถ่ายอุจจาระ ถ่ายเสมหะ 

แก่น รสเมา สรรพคุณ ขับพยาธิไส้เดือน

 

เร่ว  ไม้ยืนต้นจำพวกกระวาน มี 2 ชนิด คือ เร่วน้อย  เร่วใหญ่

 

เร่วใหญ่  ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่ 

ต้น รสสุขุม  สรรพคุณ แก้คลื่นเหียนอาเจียน
ใบ รสจืด สรรพคุณ แก้ปัสสาวะพิการ 

ดอก รสขม  สรรพคุณ  แก้เม็ดผื่นคันคล้ายผด  

ผล รสขมเผ็ด  สรรพคุณ แก้ไข้เพื่อดี และเสมหะ แก้ริดสีดวงทวารทั้ง 9

เมล็ด  รสเผ็ด สรรพคุณ แก้คลื่นเหียนอาเจียน ขับผายลม  บำรุงน้ำนม 

 

เร่วน้อย  ไม้ยืนต้นล้มลุกเนื้ออ่อน 

ต้น  รสขมเย็น สรรพคุณแก้ไข้เพื่อดี 

ใบ  รสจืด  สรรพคุณ  ขับปัสสาวะ 

ดอก  รสขมเผ็ด  สรรพคุณ แก้ไข้ที่มีเม็ดขึ้นตามตัว 

ผล  รสขมเผ็ด สรรพคุณ แก้ไข้ริดสีดวง แก้หืด ไอ แก้ระดูขาว 

เมล็ด รสขมเผ็ด สรรพคุณ ขับลมในลำไส้แก้คลื่นเหียนอาเจียน แก้ท้องขึ้นอืดเฟ้อ แก้ปวดท้อง แก้ริดสีดวง แก้หืด ไอ กัดเสมหะ แก้ความดันโลหิตต่ำทำให้ขับสูงขึ้น แก้ไข้สันนิบาด 

ราก  รสขื่น สรรพคุณ แก้หืด 

 

โรกทั้ง 2  คือ โรกแดง  โรกขาว  ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

เนื้อไม้ รสเมาเบื่อ สรรพคุณ แก้โรคผิวหนัง ผื่นคัน น้ำเหลืองเสีย เรื้อน มะเร็ง ทำให้นอนหลับดี 

 

ละหุ่ง  มี  2  ชนิด คือ  ละหุ่งแดง  ละหุ่งขาว  ไม้ยืนต้นขนาดย่อมล้มลุกเนื้ออ่อน

น้ำมัน รสมันเอียน สรรพคุณ ระบายอุจจาระเด็กได้ดี 

เมล็ด  เป็นยาอันตราย รับประทาน 2 – 3 เมล็ดอาจตายได้  

ใบ  รสจืดขื่น สรรพคุณ แก้ช้ำรั่ว ขับน้ำนม ขับเลือด ขับลม แก้เลือดลมพิการ 

ราก  (สุมไฟเป็นถ่าน)  รสจืด  สรรพคุณ  แก้ไข้เซื่องซึม และเป็นยาสมานด้วย 

 

ลั่นทม ไม้ยืนต้นขนาดย่อมถึงกลาง ใช้เฉพาะลั่นทมไทย

แก่น รสขมเอียน สรรพคุณ ถ่ายโลหิต ถ่านเสมหะ ถ่ายพิษทั้งปวง

 

ลาน  ไม้ยืนต้นจำพวกปาล์มและตาล หรือมะพร้าว 

ใบ (สุมเป็นถ่าน) รสเย็น สรรพคุณ แก้พิษอักเสบ ฟกบวม แก้พิษต่างๆ 

กาบทาง รสเย็น สรรพคุณ  แก้พิษตาลซาง แก้พิษร้อนใน กระหายน้ำ

ราก รสเย็นเฝื่อน สรรพคุณ แก้ร้อนใน ขับเหงื่อ แก้ไข้หวัด 

 

ลิ้นงูเห่า หรือทองระอา ไม้พุ่มขนาดเล็ก

ใบ รสเย็นเบื่อ สรรพคุณ ตำกับสุราพอกแก้ปวดฝี ถอนพิษปวดอักเสบ 

ราก รสเย็นเบื่อ สรรพคุณ ฝนกับสุรา ทาแก้พิษตะขาบ แมลงป่อง และแก้พิษงู 

 

โลด  ไม้ยืนต้นขนาดกลาง เดี๋ยวนี้บางท่านเข้าใจว่าคือ โลดทะนงแดง 

เปลือกต้น รสร้อน สรรพคุณ ขับระดู ขับลมในลำไส้ แก้ปวดท้อง แน่น จุกเสียด

 

โลดทะนง  ไม้ต้นเล็กลงราก มี 2 ชนิด คือ โลดทะนงแดง  โลดทะนงขาว  หมอนิยมใช้ชนิดรากแดง

ราก  รสเย็นเมาร้อนเล็กน้อย สรรพคุณ ถอนพิษยาเบื่อเมา แก้พิษงู ถอนพิษเสมหะ แก้หอบหืด แก้วัณโรค เกลื่อนหัวฝี ทำให้ยุบ และดูดหนองและแก้พิษงู 

 

เลี่ยน ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่ มี 2 ชนิด คือ เลี่ยนเล็ก เลี่ยนใหญ่

ต้น รสขมเมา สรรพคุณ แก้โรคผิวหนังเรื้อน แต่ทำให้ผิวหนังเกรียม ลอกเป็นขุย เจริญอาหาร เป็นยาอายุวัฒนะ 

ยาง รสขมเมา สรรพคุณ แก้ม้ามโต (พิษจับไข้จับสั่น) 

ใบ รสขมเมา สรรพคุณ ขับพยาธิ ขับปัสสาวะ แก้นิ่ว บำรุงโลหิตประจำเดือน

ดอก รสขมเมา สรรพคุณ แก้โรคผิวหนัง ผื่นคัน 

ใบกับดอก ตำรวมกัน  พอกศีรษะ แก้ปวดหัว ปวดประสาท 

ลูก รสขมเมา สรรพคุณแก้โรคเรื้อน และฝีคันทะมาลา

เมล็ด รสขมเมา สรรพคุณ แก้ปวดข้อ 

 

ลำจวน  ไม้พุ่ม ขนาดกลาง 

รากอากาศ รสจืด สรรพคุณ แก้ขัดเบา เบาหวาน เบาขุ่น แก้กระเพาะปัสสาวะพิการ 

 

ลำโพง  ไม้ยืนต้นล้มลุก มี 2 ชนิด คือ ลำโพงขาว ต้นสีขาว ดอกไม้ซ้อนกัน และลำโพงแดง หรือ กาสลัก     มีต้นสีแดงจนเกือบจะดำ ดอกซ้อนกันมาก  หมอนิยมใช้ ลำโพงกาสลักมากที่สุด

ใบ  รสเมา สรรพคุณ พอกสีทำให้ยุบ แก้บวม อักเสบ 

ดอกแห้ง รสเมาเบื่อ  สรรพคุณ  แก้หอบหืด โฑรงจมูกอักเสบ แก้ริดสีดวงจมูก  

น้ำมัน (จากเมล็ด) รสเมาเบื่อ สรรพคุณ ทาฆ่าเชื้อโรค แก้กลาก เกลื่อน หิด เหา จำพวกมีตัว 

เมล็ด รสเมาเบื่อ สรรพคุณ รับประทานแต่น้อยเพียงสองถึงสามเมล็ดเบารุงประสาทได้ดี มีความจำแม่น ถ้ารับประทานมากทำให้ประสาทเสีย วิกลจริตได้

ราก  รสเมาเบื่อหวานน้อย สรรพคุณ ฝนทาแก้เผ็ดร้อน ถอนพิษ ปวดอักเสบ        แก้ปวดฝี สุมเป็นถ่าน รับประทาน แก้ไข้ร้อน ไข้กาฬ  แก้ไข้เซื่องซึม แก้กระสับกระส่าย เพ้อคลั่ง แก้หอบ แก้ไอ 

 

ลำเจียก   ไม้พุ่มขนาดย่อม

  รากอากาศ   รสจืดหวานเล็กน้อย  สรรพคุณ  ขับปัสสาวะ  แก้นิ่ว  แก้น้ำปัสสาวะพิการ 

  ดอก   รสหอมเย็น  สรรพคุณ  แก้ลม  บำรุงหัวใจ

 

ลำดวน   ไม้พุ่มขนาดใหญ่ 

ดอก  รสหอมเย็น  สรรพคุณ  แก้ไข้  แก้ลม  บำรุงหัวใจ

 

ลำไย   ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

  ราก  รสเฝื่อนขื่น  สรรพคุณ  แก้เสมหะ  แก้ลม  กระจายเลือดเนื่องจากพลัดตกหกล้มแก้ช้ำใน  แก้น้ำลายเหนียว

 

หว้า   ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

  เปลือกต้น  รสฝาด  สรรพคุณ  แก้บิด  แก้ปากเปื่อย  คอเปื่อยเป็นเม็ดเนื่องจากร้อนในแก้น้ำลายเหนียว

 

   ใบ  รสฝาด  สรรพคุณ  แก้บิด  แก้ลิ้นเป็นฝ้าขาว  แก้แผลในปาก

   เมล็ด  รสฝาด  แก้ปัสสาวะมากเกินควร  แก้ท้องร่วง  บิด  และถอนผิดแสลงใจ

 

สน   (รวมทั้งสนเหนือ  และสนทะเล)  ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่ 

   แก่น  รสขมเผ็ดมัน  สรรพคุณ  แก้ไข้เพื่อเสมหะ  แก้ประสาทฟุ้งซ่าน แก้อ่อนเพลีย แก้คลื่นเหียนอาเจียน  บำรุงไขมันในกระดูก  กระจายลม

   น้ำมัน  รสร้อน  สรรพคุณ  ทาแก้เคล็ด  ขัดยอก  แพลง  อักเสบ  ใช้ประคบท้อง    แก้บวม แก้ลำไส้พิการ  แก้มดลูกพิการ

ชัน   รสฝาด   สรรพคุณ  สมานแผล  ปิดธาตุ

 

สมแผง  ไม้ยืนต้นขนาดย่อม

  เปลือกต้น  รสฝาด  สรรพคุณ  ใช้กวาดช่องคลอดเพื่อรักษากระดูกขาวให้แห้งไป

  ใบ   รสฝาดเย็น  สรรพคุณ  แก้ฟกช้ำ  แก้อาเจียนเป็นโลหิต 

 

สนสร้อย    ไม้พุ่งขนาดย่อม

ใบ  รสเย็น  สรรพคุณ  แก้ไข้ตัวร้อน  ไข้หวัด  ไอ  แก้พิษร้อนในกระหายน้ำ

 

ส้มกบ   ไม้ล้มลุกเนื้ออ่อน

   ใบ  รสเย็น  สรรพคุณ  ดับพิษ  โขลกกับสุราใช้กากปิดแก้ปวดฝี  แก้บวม  ชุบสำลีอมข้างแก้ม  แก้ฝีในคอ  แก้ต่อมทอนซิลอักเสบ  แก้ไข้คอตัน  ถอนพิษต่างๆ

 

ส้มกุ้ง    ไม้พุ่งขนาดใหญ่

ใบ  รสเปรี้ยว  สรรพคุณ  กัดเสมหะในคอ  แก้ไอ  แก้หอบหืด

 

ส้มจีน   ไม้พุ่มขนาดใหญ่

  เปลือกลูก  รสร้อนหอม  สรรพคุณ  แก้ลมวิงเวียน  หน้ามืด  ตาลาย  ใจสั่น

 

ส้มเขียวหวาน    ไม้พุ่มขนาดใหญ่

เปลือกลูก  รสร้อนหอม  สรรพคุณ  แก้ลมวิงเวียน  หน้ามืด  ตาลาย  ใจสั่น

  น้ำส้มคั้น  รสเปรี้ยวหวาน  สรรพคุณ  แก้ฟันผุ  ระบายอ่อน

 

ส้มเช้า   ไม้ยืนต้นจำพวกสลัดได  มีรสเปรี้ยวตอนเช้า  พอสายก็จางหายไป

  ใบ  รสเปรี้ยว  สรรพคุณ  โขลกดำพอกปิดฝี  แก้ปวด  บวม  ถอนพิษ

  ยาง   รสเปรี้ยว  สรรพคุณ  ขับพยาธิ แก้จุกเสียด แก้ท้องมาน แก้บวม แก้ม้ามย้อย  แก้ไข้ป่าเรื้อรัง  ขับน้ำย่อยอาหาร  ระบายอ่อนๆ

 

ส้มเสี้ยว  ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

  ใบ  รสเปรี้ยวจัด  สรรพคุณ  ฟอกโลหิตประจำเดือน  ขับปัสสาวะ  ถ่ายเสมหะ  แก้ไอ

  เปลือกต้น  รสฝาด  สรรพคุณ  แก้แผลเปื่อยพัง  ห้ามโลหิต  แก้ท้องเสีย  แก้บิด

 

ส้มโอ   ไม้ยืนต้นขนาดเล็ก  

  เปลือกลูก  รสร้อนหอม  สรรพคุณ  แก้ลมวิงเวียน  หน้ามืด  ตาลาย  ใจสั่น

 

สนุ่น    ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

  เปลือกต้น รสเย็นเบื่อ สรรพคุณ ทำให้หัวใจเต้นแรง ชูชีพจร ต้มเอาน้ำให้เด็กอาบ  แก้ตัวร้อน  แก้หวัด  คัดจมูก

 

โสน   ไม้ล้มลุกเนื้ออ่อน 

ใบสด  รสเย็นมัน  สรรพคุณ  พอกแก้ปวดฝี  ถอนพิษเจ็บปวด

ใบแห้ง  เผาแช่น้ำ  รสจืด  สรรพคุณ  ขับปัสสาวะ

ดอก  รสมัน  สรรพคุณ  สมานลำไส้

ราก  รสเย็น  สรรพคุณ  ขับปัสสาวะ  แก้กระหายน้ำ

 

เสนียด   ไม้พุ่มขนาดย่อม

ใบ  ดอก  รสขม  สรรพคุณ  แก้ไข้  แก้หืด

ราก  รสเย็น  สรรพคุณ  แก้ฝีในท้อง  (วัณโรค)  บำรุงโลหิต

 

สมี   ไม้ยืนต้นขนาดย่อม

เปลือกต้น  รสเมาเบื่อ  สรรพคุณ  แก้กลากเกลื้อน 

   ใบ  รสขม  สรรพคุณ  แก้ตับอักเสบ  บีบเอาน้ำทาแก้สิวตามใบหน้า  ทาตัว  ถอนพิษไข้

  ดอก  รสขม  สรรพคุณ  แก้มดลูกอักเสบพิการ  แก้สตรีมีครรภ์ตกโลหิต

  ผล  รสขม  สรรพคุณ  ทำให้สำรอกเอาเสมหะออก

  ไส้  รสขมเมา  สรรพคุณ  ฆ่าเชื้อโรคภายใน

  ราก  รสขมเมา  สรรพคุณ  แก้ลงแดง  ถ่ายอุจาระเป็นโลหิต

 

สมุลแว้ง  ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

  เปลือกต้น  รสหอมฉุนปร่า  สรรพคุณ  แก้ลมวิงเวียน  ใจสั่น  แก้พิษหวัด  กำเดา  ขับลมในลำไส้  แก้ธาตุพิการ

 

เสม็ดขาว  ไม้ยืนต้นขนาดกลาง  มี  2  ชนิด  คือ  เสม็ดแดง  เสม็ดขาว  สรรพคุณเหมือนกันใช้อย่างแดงมาก

  ใบ  รสร้อน  สรรพคุณ  ตำพอกแก้เคล็ดขัดยอก  ฟกบวม  ลนไฟขี้ไต้  นาบท้องเด็ก  แก้ท้องขึ้นอืดเฟ้อ  แก้ปวดท้อง

 

เสมาบ้าน  และ  เสมาป่า  ไม้ยืนต้นจำพวกสลัดได  เสมาบ้านใบไม่มีหนาม  เสมาป่ามีหนามมาก

สรรพคุณทั้ง  2  ชนิดเหมือนกัน

  ใบ  รสเย็น  เป็นเมือก  สรรพคุณ  พอกฝีแก้ปวดบวม  ดูดถอนพิษทำให้เย็น

 

แสมทะเล  ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

  แก่น  รสเค็มเฝื่อนขม  ขับลมในกระดูก  ขับโลหิตประจำเดือนสตรี  ขับถ่ายโลหิตระดูสตรีให้ปกติ  แก้กระษัย

 

แสมสาร  ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

  แก่น  รสขมกร่อย  สรรพคุณ  ระบายถ่ายเสมหะ  ถ่ายกระษัย  โลหิตระดูสตรี  ทำให้เส้นเอ็นอ่อน

 

สมอดีงู  ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่

  ผล  รสขมฝาด สรรพคุณ  แก้พิษดี  พิษโลหิต  แก้ไอ  ขับถ่ายโลหิตระดูสตรี      ถ่ายระบายอุจจาระแรงกว่าสมอชนิดอื่นมาก

 

สมอทะเล  ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

  ใบและผล  รสร้อน  สรรพคุณ  ถ่ายอุจจาระ  ถ่ายลม  ถ่ายโลหิตเป็นพิษ (ห้ามใช้ถ่ายในผู้ป่วยเป็นไข้)  ใบนึ่งให้สุกเสียก่อนตากแห้งจึงใช้ทำยา

  เปลือกต้น  รสร้อน  สรรพคุณ  ขับผายลม

  เมล็ดใน  รสร้อน  สรรพคุณ  ขับพยาธิไส้เดือน

  ราก  รสร้อน  สรรพคุณ  แก้โลหิตระดูพิการมาไม่ตามปกติ

 

สมอเทศ  ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่  จากประเทศอินเดีย

  ผลรสเปรี้ยวและฝาดจัด สรรพคุณ ระบายอ่อนๆ ระบายเสมหะ ระบายลมรู้ถ่าย         รู้ปิดเอง แก้เสมหะ  ทำให้ลมเดินสะดวก

 

สมอไทย  ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่

  ผล  รสฝาดติดเปรี้ยว  สรรพคุณ  ระบายอ่อนๆ  แก้ลมป่วง  แก้พิษร้อนภายใน     คุมธาตุแก้ลมจุกเสียด  รู้ผายธาตุ  รู้ระบายรู้ถ่ายอุจจาระ  ถ่ายพิษไข้  คุมธาตุในตัวเสร็จ  แก้ไข้เพื่อเสมหะ

 

สมอพิเภก  ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่

เปลือกต้น  รสเย็นฝาด  สรรพคุณ  ขับปัสสาวะ

ใบ  รสฝาด  สรรพคุณ  แก้บาดแผล

ดอก  รสฝาด  สรรพคุณ  แก้โรคตา

ผลอ่อน  รสเปรี้ยว  สรรพคุณ  แก้ไข้เพื่อเสมหะ  และไข้เจือลม

  ผลแก่  รสเปรี้ยวฝาดหวาน  สรรพคุณ  แก้เสมหะจุกคอ  ทำให้ชุ่มคอ  แก้โรคตา  บำรุงธาตุ  แก้ไข้  แก้ริดสีดวง

  เมล็ดใน  รสฝาด  สรรพคุณ  แก้บิด

  แก่น  รสฝาด  สรรพคุณ  แก้ริดสีดวงพลวง

  ราก  รสเย็น  สรรพคุณ  แก้โลหิตร้อน

 

สมอร่องแร่ง  ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

  ผล  รสขม  สรรพคุณ  ขับโลหิตระดูให้ออกเป็นปกติ  ขับโลหิตระดูที่เน่าเหม็น

 

สละ  ไม้ยืนต้นจำพวกปาล์ม  เรียกอีกอย่างหนึ่งคือ  ระกำกอ

  รสหวานหอม  สรรพคุณ  แก้เสมหะ  แก้ไข้  ขับเสลด

 

สลัดได  ไม้ยืนต้นจำพวกกระบองเพชร

  ต้น  เผาเป็นด่าง  รสขมเมาเล็กน้อย  สรรพคุณ  แก้หืดไอ  ผอมแห้ง  อัมพาตแก้ฟกบวม  จุกเสียด  แก้ท้องผูก

  ยาง  รสเบื่อเมาขมร้อนเล็กน้อย  สรรพคุณ  ถ่ายอุจจาระ  ถ่ายเสมหะ  ถ่ายโลหิตเป็นยาถ่ายอย่างแรง

 

แสลงใจ  หรือ  ลูกกระจี้  หรือ  โกฐกะกลิ้ง   ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

  เปลือกต้น  เนื้อไม้  เมล็ด  รสเบื่อเมาขมร้อนเล็กน้อย  สรรพคุณ  ตัดไข้ แก้กระษัย เจริญอาหาร  ทำให้หัวใจเต้นแรง

  ใบ  รสขมเบื่อเมา  สรรพคุณ  ตำพอกปิดแผลเน่าเปื่อยเรื้อรัง  แก้โรคไตพิการ

  เมล็ด  รสเบื่อเมาขมเล็กน้อย  สรรพคุณ  บำรุงประสาท  บำรุงหัวใจให้หัวใจเต้นแรง เจริญอาหาร  ทำให้ลำไส้ทำงานได้เป็นปกติ  เป็นยาเบื่อ  ใช้มากเป็นอันตรายถึงตายได้

  ราก  รสเบื่อเมาขมร้อน  สรรพคุณ  แก้ท้องขึ้น  อืดเฟ้อ

 

สลอด  ไม้พุ่มขนาดย่อม

  ใบ  รสฝาดเมาเย็น  สรรพคุณ  แก้ลมอัมพฤกษ์  ดับเตโชธาตุมิให้เจริญ  (ทำให้ตัวเย็นชืด) กลากเกลื้อน  คุดทะราด

  ดอก  รสเมาเบื่อ  สรรพคุณ  ถ่ายอย่างแรง  ถ่ายพิษต่างๆ  เป็นยาอันตราย

 

สะแก  ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

  เมล็ดใน  รสเมาเบื่อ  สรรพคุณ  ขับพยาธิเส้นด้าย  ขับพยาธิไส้เดือน

ใช้ทั้ง  5  รสเมาเบื่อ  สรรพคุณ  เบื่อพยาธิไส้เดือน  ขับพยาธิเส้นด้ายแก้เด็กเป็นตานขโมย พุงโร  ปวดท้อง  อุจจาระสีขาว  หยาบ  เหม็นคาว

 

สะแกแสง  ไม้ยืนต้นขนาดย่อมถึงกลาง

  ใบ  รสเบื่อเมา  สรรพคุณ  สุมไฟเอาควันรม  ฆ่าเชื้อพยาธิผิวหนัง

  เนื้อไม้  รสเบื่อเมา  สรรพคุณ  แก้ริดสีดวงจมูก  แก้โรคผิวหนังกลากเกลื้อนเรื้อน  น้ำเหลืองเสีย

  ใช้ทั้ง  5  รสเบื่อเมา  สรรพคุณ  ถอนพิษไข้ได้ดี

 

สะเดา  ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

  เปลือกต้น  รสฝาดขม  สรรพคุณ  แก้บิด  มูกเลือด  ท้องร่วง

  ใบแก่  รสขม  สรรพคุณ  บำรุงธาตุ  ช่วยย่อยอาหาร

  ใบอ่อน  รสขม  สรรพคุณ  แก้โรคผิวหนัง  น้ำเหลืองเสีย  พุพอง

  ก้าน  รสขม  สรรพคุณ  แก้ไข้  บำรุงน้ำดี  แก้ร้อนในกระหายน้ำ

  ดอก  รสขม  สรรพคุณ  แก้พิษโลหิต  กำเดา  แก้ริดสีดวงในคอ  (เป็นเม็ดยอดคันในคอ)

ผล  รสขมเย็น  สรรพคุณ  บำรุงหัวใจให้เต้นเป็นปกติ

  แก่น  รสฝาดเย็น  สรรพคุณ  แก้คลื่นเหียน  อาเจียน

  ราก  รสขมเย็น  สรรพคุณ  แก้เสมหะเกาะอยู่ในทรวงอก  แก้เสมหะจุกคอ

  กระพี้  รสขม  สรรพคุณ  บำรุงน้ำดี  แก้ดีพิการทำให้คลั่งเพ้อ

  ยาง  รสขมเย็น  สรรพคุณ  ดับพิษร้อน  ถอนพิษไข้

 

สะเดาดง  ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

  เปลือกต้น  รสขมฝาด  สรรพคุณ  ดับพิษร้อน  แก้พิษร้อนกระหายน้ำ แก้ท้องร่วง  แก้ธาตุพิการ

 

สะเดาอินเดีย  ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

  เปลือกต้น  รสขมจัด  สรรพคุณ  ตัดไข้  แก้ไข้จับสั่น  แก้ไข้ประจำฤดู

 

สบู่ขาว  ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

  เนื้อไม้และใบ รสเบื่อเย็น สรรพคุณ แช่น้ำให้เด็กอาบ แก้พิษตานซาง  ถอนพิษ  แก้ตัวร้อน

  ยาง  รสฝาด  สรรพคุณ  กวาดแก้เด็กลิ้นเปื่อย  ลิ้นเป็นฝ้าละออง

น้ำมันจากเมล็ด  ถ่ายอย่างแรง  เป็นยาอันตราย

 

สบู่ดง  ไม้ต้นเล็กขนาดไม้พุ่ม

  น้ำมันจากเมล็ด  เป็นยาถ่ายอย่างแรง  อันตรายถึงตาย  ไม่นิยมมาใช้ทำยา

 

สัก  ไม้ยืนต้นขนาดใหญ่

  ใบ  รสเฝื่อน  สรรพคุณ  แก้พิษเสมหะ  แก้พิษโลหิต

  เนื้อไม้  รสเผ็ดเล็กน้อย  สรรพคุณ  บำรุงโลหิต  แก้อ่อนเพลีย  แก้ไอ  ขับลมในกระดูก แก้บวม  ขับปัสสาวะ  คุมธาตุ

 

สักขี  หรือ  กรักขี  ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

  แก่น  รสเผ็ดฝาด  สรรพคุณ  บำรุงธาตุ  บำรุงโลหิต  ขับเสมหะ  แก้เลือดออกตามไรฟัน แก้คุดทะลาด  แก้บิดมูกเลือก

 

สารพัดพิษ  ไม้พุ่มเล็ก ๆ

  ลูก  รสเย็น  สรรพคุณ  แก้ไข้เซื่องซึม  แก้พิษไข้กลับซ้ำ

  ราก  รสเบื่อเฝื่อนเย็น  สรรพคุณ  แก้ร้อนในกระหายน้ำ  แก้ปวดเมื่อยตามร่างกาย ทาแก้พิษตะขาบ  แมงป่อง  แก้ปวดฝี

 

สารภี  ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

  ดอก  รสหอมเย็น  สรรพคุณ  ชูกำลัง  บำรุงหัวใจให้ชุ่มชื่น  ใช้ทำยาหอม

 

สีเสียด  ไม้ยืนต้นขนาดย่อม

  เปลือกต้นและยาง  รสฝาดจัด  สรรพคุณ  คุมธาตุ  แก้บิดมูกเลือด  แก้ท้องร่วง  แก้ลงแดง  แก้อติสาร  ชะล้างบาดแผล  ทำให้แผลหายเร็ว

 

สำโรง  ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

  เปลือกต้น  รสฝาด  สรรพคุณ  แก้บิดมูกเลือด

  ใบ  รสขื่น  สรรพคุณ  ระบายอุจจาระ

  เปลือกฝัก  สุมเผาแช่น้ำเป็นด่าง  รสเฝื่อน  สรรพคุณ  แก้โรคไตพิการ  ขับลมในกระเพาะอาหาร  ขับเมือกมันในลำไส้

  เนื้อในฝัก  รสฝาดหวาน  สรรพคุณ  สมานลำไส้  แก้ไตพิการ

 

สำรอง  ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

  เนื้อหุ้มเมล็ด  รสเปรี้ยวหวาน  สรรพคุณ  ทำให้ใจคอชุ่มชื่นบาน  แก้กระหายน้ำ

 

หัศคุณไทย  ไม้ยืนต้นขนาดย่อม

  ต้น  รสร้อน  สรรพคุณ  ขับลมในลำไส้  ขับพยาธิไส้เดือน

  ใบ  รสร้อน  สรรพคุณ  แก้ปวดท้อง  เสียดแทง  แก้หืดไอ

  ดอก  รสร้อน  สรรพคุณ  ขับเสมหะให้ลงสู่ทวารหนัก

  ผล  รสร้อนเอียน  สรรพคุณ  ขับเสมหะให้ลงสู่ทวารหนัก

ราก รสร้อน สรรพคุณ ขับเลือดและหนองให้ออก แก้คุดทะราด แก้ริดสีดวงจมูก

 

หัศคุณเทศ   ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

เปลือกต้น   รสร้อน  สรรพคุณ   ขับลมในลำไส้ให้กระจาย

ดอก   รสเมาร้อน   สรรพคุณ    แก้แผลเรื้อรังตามเนื้ออ่อน  หรือ ปลายองคชาต

เนื้อไม้   รสร้อน   สรรพคุณ  ขับลมในท้องให้กระจาย  ทำให้ผายเรอ

เมล็ด   รสร้อนหอม  สรรพคุณ  ทำให้อุจจาระไม่เกาะลำไส้

กระพี้   รสร้อน   สรรพคุณ   ขับโลหิตในลำไส้

ราก  รสร้อน   สรรพคุณ   แก้ริดสีดวงผอมแห้ง  แก้ริดสีดวงจมูก

ใบ   คั้นเอาน้ำ   รสร้อน   สรรพคุณ   หยอดตาแก้คัน

 

หางกระรอก   ไม้พุ่มขนาดย่อม

ราก   รสเย็นเบื่อ   สรรพคุณ   แก้พิษสัตว์กัดต่อย   แก้พิษงู   ใช้ทั้งทาและรับประทาน

 

หางกราย   ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

ลูก รสฝาด สรรพคุณ แก้บิดอุจจาระเป็นมูกเลือด ปวดเบ่ง แก้เสมหะเป็นพิษ แก้ท้องเดินอย่างแรง

เปลือกต้น รสฝาด สรรพคุณ  กล่อมเสมหะทำให้อุจจาระเป็นก้อน แก้อุจจาระเป็นฟอง คุมธาตุ

 

หางนกยูง   ไม้พุ่มขนาดย่อมมี  2  ชนิด คือ  ชนิดดอกสีเหลืองและดอกสีแดง  นิยมใช้ดอกสีแดง

ราก   รสร้อนเฝื่อนเล็กน้อย  สรรพคุณ  ขับโลหิตระดูสตรี  แก้วัณโรคชนิดบวม

 

หูเสือ   ไม้ต้นเล็กๆ มี  2  ชนิด  คือ  หูเสือไทย  และหูเสือจีน  สรรพคุณ  เหมือนกัน

ใบ   รสจืด   สรรพคุณ   คั้นเอาน้ำหยอดหู  แก้ฝีในหู  แก้ปวดหู  แก้หูเป็นน้ำหนวก  ช่องหูอักเสบ   

 

โหระพา   ไม้ต้นเล็ก

ใช้ทั้ง  5  รสหอมร้อนปร่า   สรรพคุณ   แก้ปวดท้อง  ขับผายลม

 

อนันตคุณ   ไม้พุ่ม

ใบ  รสร้อน  สรรพคุณ  แก้จุกเสียดแน่นเฟ้อ  ขับผายลม  แก้ธาตุพิการ เจริญอาหาร  แก้ท้องล่วง  บำรุงกำลัง   บำรุงโลหิต

 

อบเชยต้น   ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

เปลือกต้น   รสหอมติดร้อน   สรรพคุณ   บำรุงดวงจิต   แก้อ่อนเพลีย

 

อัคคีทวาร   ไม้พุ่มขนาดย่อม

ต้น   รสจืดขื่น   สรรพคุณ   ขับปัสสาวะ

ใบ   รสขื่นเบื่อ   สรรพคุณ   แก้ปวดศีรษะ  แก้ริดสีดวงทวาร   แก้กลากเกลื้อน

ผลสุก   รสเปรี้ยวขื่น   สรรพคุณ   แก้ไอ   แก้เยื่อตาอักเสบ

รากและต้น   รสฝาดเบื่อเย็น   สรรพคุณ   ฝนทาแก้เกลื้อน  ทาหัวริดสีดวง

 

อ้ายข้าว   ไม้ยืนต้น

ราก   รสมัน   สรรพคุณ   บำรุงกำลัง  บำรุงกำหนัด

 

อินทนิน   ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

ใบ   รสขมเย็นเล็กน้อย   สรรพคุณ   แก้ทางเดินปัสสาวะพิการ   แก้เบาหวาน

 

อีเหนียวใหญ่   ไม้พุ่มเล็ก ๆ

ราก รสเบื่อเอียนเย็น สรรพคุณ ขับพยาธิไส้เดือน  พยาธิลำไส้ แก้ตัวร้อน  ดับพิษตานซาง แก้ลำไส้อักเสบ

 

อีเหนียวเล็ก   ไม้ยืนต้นเล็กๆ

ใบ   รสจืด   สรรพคุณ   ตำพอกแผล   ถอนพิษได้ดี

ราก   รสจืดเอียน   สรรพคุณ   แก้กาฬมูตร  เป็นเม็ดในทางเดินปัสสาวะเป็นพิษอักเสบขับปัสสาวะให้เดินสะดวก

 

อุโลก   ไม้ยืนต้นขนาดกลาง

แก่น  เปลือกต้น  รสขม  สรรพคุณ  แก้ไข้พิษ  ไข้กาฬและไข้ตัวร้อน

ราก   รสขมเย็น   สรรพคุณ   แก้ไข้  แก้พิษร้อนในกระหายน้ำ

 

อ้อ   ไม้ลำต้นเล็ก   ยาวมีข้อคล้ายอ้อยแต่ไส้กลวง   มีดอกคล้ายอ้อย

หน่อ   นึ่งเอาน้ำหยอดหู   แก้หูอักเสบ   แก้ปวดหู   แก้หูน้ำหนวกและช่องหูอักเสบ

 

อ้อย   ไม้ยืนต้นล้มลุก   มีหลายพันธุ์   นิยมใช้อ้อยแดงทำยา

ต้นอ้อยแดง   เผาคั้นเอาน้ำ   รสหวานขม   สรรพคุณ   แก้เสมหะ   แก้หืด   แก้ไข้สัมประชวร   ขับปัสสาวะ   แก้นิ่ว   แก้ช้ำรั่ว

ตาอ้อยแดง   รสขม   สรรพคุณ   แก้ไข้ตัวร้อน   แก้พิษตานซาง บำรุงธาตุน้ำ   บำรุงกำลัง ขับปัสสาวะ

 

อ้อยช้าง   ไม้ยืนต้นขนาดกลางถึงใหญ่

แก่น รสหวานน้อย สรรพคุณ ทำให้ชุ่มคอ แก้เสมหะเหนียว แก้กระหายน้ำ ทำให้จิตใจชื่นบาน

 

เอื้อง   ไม้ประเภทกล้วยไม้

ต้น  รสจืด สรรพคุณ แก้ไข้ แก้ร้อนในกระหายน้ำ ขับปัสสาวะ บำรุงกำลัง ขับผายลม   แก้บิด บำรุงธาตุ   แก้ลมวิงเวียน   แก้จุกเสียด   แก้ไข้สันนิบาต

ราก  ใบ  รสหอม   สรรพคุณ   แก้ไข้เนื่องจากการอักเสบในช่องคลอดสตรีหลังการคลอดบุตรใหม่ๆ

 

เอื้องบก   ไม้ยืนต้นขนาดเล็ก

ราก   รสจืดขื่น   สรรพคุณ   แก้ปัสสาวะพิการ   แก้ช้ำรั่ว   ปัสสาวะออกกะปริดกะปรอย